Đa dạng nguồn lực bảo tồn di sản

Mở rộng nguồn lực bảo tồn di sản

Đầu tháng 2/2026, ngôi nhà số 68 đường Trần Phú, phường Hội An, được hỗ trợ 75.000 USD từ Quỹ cứu trợ khẩn cấp UNESCO để trùng tu. Đây là công trình thuộc sở hữu tư nhân đã xuống cấp nghiêm trọng và từng phải nhiều lần chống đỡ.

Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An cho biết, đây là số ít ngôi nhà tư nhân trong khu phố cổ nhận được kinh phí hỗ trợ từ một tổ chức quốc tế. “Hầu hết chủ nhà tự bỏ tiền hoặc kết hợp với ngân sách nhà nước trùng tu, nhưng với những trường hợp có hoàn cảnh khó khăn, việc tìm nguồn kinh phí rất nan giải. Do đó, xã hội hóa nguồn lực bảo tồn có ý nghĩa quan trọng, góp phần chia sẻ gánh nặng tài chính và bảo vệ những công trình có giá trị”, ông Ngọc chia sẻ.

Thực tế tại Hội An cho thấy, bảo tồn di sản không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà còn gắn với khả năng đóng góp của chủ sở hữu, cộng đồng và các tổ chức đồng hành. Đối với những ngôi nhà cổ thuộc sở hữu tư nhân, nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, việc tu bổ có thể gặp khó khăn, ảnh hưởng đến công tác bảo vệ giá trị kiến trúc và lịch sử của khu di sản.

Tại Khu di tích Mỹ Sơn, nguồn lực từ hợp tác quốc tế đã đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn các nhóm tháp Chăm. Từ năm 2000 đến nay, nhiều dự án được triển khai với sự hỗ trợ của các tổ chức, chính phủ nước ngoài như Ý, Ấn Độ, Nhật Bản, Ba Lan...

Gần đây, dự án bảo tồn, trùng tu nhóm tháp Chăm E, F Mỹ Sơn giai đoạn 2025 - 2029 có tổng kinh phí 160 tỷ đồng, trong đó Chính phủ Ấn Độ tài trợ khoảng 115 tỷ đồng. Khu di tích Mỹ Sơn trở thành điển hình trong hợp tác quốc tế trùng tu hiện nay của các di sản Việt Nam.

Tuy nhiên, đáng chú ý nhất chính là sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp vào công tác bảo tồn di sản. Mới đây, Công ty Vinpearl đã tài trợ hơn 2,3 tỷ đồng thực hiện khai quật khảo cổ khẩn cấp tại di tích đồn Chơn Sảng và trạm Nam Chơn (khu vực làng Vân, phường Hải Vân). Đây là trường hợp hiếm hoi doanh nghiệp tài trợ kinh phí cho hoạt động chuyên môn sâu trong lĩnh vực di sản, mở ra khả năng huy động thêm nguồn lực xã hội cho công tác nghiên cứu, bảo tồn.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thành phố đang từng bước hoàn thiện cơ chế phân bổ, huy động nguồn lực phục vụ quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Cùng với nâng cao tính chủ động của chính quyền các cấp, việc mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng được xem là hướng đi cần thiết, nhất là khi nhu cầu bảo tồn ngày càng lớn.

Hoàn thiện cơ chế huy động nguồn lực

Tính đến giữa tháng 9/2026, các cơ quan của thành phố đã và đang triển khai gần 20 dự án bảo tồn di sản văn hóa, tổng kinh phí hàng trăm tỷ đồng, phần lớn từ ngân sách nhà nước. Các dự án tiêu biểu gồm: tu bổ, phục hồi di tích thành Điện Hải giai đoạn 2; Công viên văn hóa lịch sử Ngũ Hành Sơn; bảo tồn tháp Chăm Bằng An, tháp Bắc và tháp Giữa thuộc di tích tháp Chăm Chiên Đàn; tu bổ đình Túy Loan và Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh…

Dù vậy, nhu cầu đầu tư vẫn còn lớn. Theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đến giữa tháng 9/2026, thành phố còn 4 di tích xuống cấp nghiêm trọng cần ưu tiên xử lý khẩn cấp, 85 di tích cần sửa chữa, nâng cấp, 65 di tích cần đầu tư hạ tầng phục vụ phát huy giá trị và 4 di tích đề xuất phục dựng. Nhiều công trình khác cũng đang xuống cấp từng phần.

Ngoài kinh phí tu bổ, các nhiệm vụ như kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, cắm mốc giới, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, số hóa dữ liệu, đào tạo nhân lực và phát huy giá trị di tích sau đầu tư cũng cần được quan tâm. Trong khi đó, nguồn lực giữa các di tích và đơn vị quản lý chưa được phân bổ đồng đều.

Ngày 11/12/2025, HĐND thành phố ban hành Nghị quyết số 15/2025/NQ-HĐND, quy định phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách thành phố và ngân sách cấp xã; đồng thời xác định nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ dự toán chi thường xuyên ngân sách các cấp, áp dụng cho năm ngân sách 2026.

Bên cạnh quy định nhiệm vụ chi cho công tác quản lý di sản văn hóa từ ngân sách thành phố, Nghị quyết cũng quy định nhiệm vụ chi thường xuyên của ngân sách cấp xã trong lĩnh vực sự nghiệp văn hóa - thông tin bao gồm kinh phí quản lý, vận hành, sửa chữa thường xuyên khu di tích lịch sử; Di tích quốc gia đặc biệt Danh thắng Ngũ Hành Sơn và các khu di tích, di sản văn hóa vật thể được UNESCO công nhận.

Quy định này tạo cơ sở để chính quyền cấp xã chủ động bố trí kinh phí cho những nhiệm vụ thường xuyên, gắn trách nhiệm quản lý với nguồn lực thực hiện tại địa phương.

Tuy nhiên, để đa dạng và chủ động nguồn lực cho công tác bảo tồn văn hóa, không chỉ trông chờ vào nguồn ngân sách nhà nước. Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đơn vị đang phối hợp các cơ quan liên quan tham mưu UBND thành phố thành lập Quỹ bảo tồn di sản văn hóa thành phố Đà Nẵng. Đây sẽ là công cụ tài chính ngoài ngân sách, nhằm huy động, tiếp nhận và sử dụng các nguồn lực hợp pháp từ tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để hỗ trợ hoạt động bảo vệ, phát huy giá trị di sản.

Kiến trúc sư Đặng Khánh Ngọc, Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho rằng, xã hội hóa bảo tồn di sản không đơn thuần là vận động tài trợ kinh phí. Điều cốt lõi là xây dựng cơ chế hợp tác minh bạch, xác định rõ mục tiêu, phạm vi, trách nhiệm và yêu cầu chuyên môn. Việc đa dạng hóa nguồn lực cần gắn với nguyên tắc bảo tồn, bảo đảm các hoạt động tu bổ, phục hồi tuân thủ quy định và gìn giữ giá trị gốc của di tích.