Thương cảng Hội An trong hành trình phát triển của xứ Quảng

Sức sống từ một cảng thị mở

Hội An từng là đầu mối giao thương quốc tế sôi động, nơi thương thuyền nhiều quốc gia tìm đến trao đổi hàng hóa. Sự phồn thịnh ấy không đơn thuần xuất phát từ vị trí thuận lợi bên cửa biển, mà được tạo dựng qua quá trình tích tụ nguồn lực của cả vùng đất xứ Quảng, cùng khả năng kết nối với những tuyến thương mại lớn của châu Á.

Bước ngoặt quan trọng diễn ra vào các thế kỷ 16 - 18, khi thương mại hàng hải châu Á phát triển mạnh mẽ. Hội An trở thành điểm đến của thương nhân Nhật Bản, Trung Quốc, Bồ Đào Nha, Hà Lan cùng nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ khác. Khả năng nắm bắt những chuyển biến của thương mại khu vực, khai thác vị thế địa kinh tế và thực thi chính sách mở cửa đã giúp Hội An tham gia sâu vào mạng lưới giao thương liên Á.

Theo các nhà nghiên cứu, giá trị nổi bật của Hội An chính là năng lực kết nối. Thương cảng vừa tiếp nhận hàng hóa, thương nhân quốc tế, vừa tổ chức luân chuyển sản vật từ các vùng nội địa ra thị trường bên ngoài. Các hoạt động thương mại cũng kéo theo dịch vụ vận tải, lưu trú, cung ứng hàng hóa, nghề thủ công và hình thành những cộng đồng cư dân buôn bán.

PGS-TS. Nguyễn Văn Đăng, nguyên Trưởng Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học (Đại học Huế) cho hay, ba yếu tố tự nhiên, lịch sử và dân cư có sự tương tác chặt chẽ, tạo nền tảng cho thương cảng Hội An phát triển trong những thế kỷ tiếp theo. Sự hình thành thương cảng còn kế thừa những lớp văn hóa, cư dân có từ trước.

Từ nền văn hóa Sa Huỳnh, thời kỳ Champa đến quá trình người Việt vào khai phá, vùng đất này từng bước tích lũy tri thức hàng hải, kỹ năng sản xuất và kinh nghiệm giao thương. Sự cộng cư của người Chăm, người Việt và thương nhân nước ngoài tạo nên môi trường văn hóa đa dạng, thuận lợi cho các hoạt động kinh tế.

Điều đó cho thấy Hội An không xuất hiện như một đô thị biệt lập. Thương cảng hình thành trên nền tảng một không gian kinh tế, văn hóa đã có quá trình phát triển lâu dài.

Theo PGS-TS. Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), xứ Quảng là bệ đỡ địa - chính trị, không gian sinh thái - kinh tế và cội nguồn bản sắc, trong khi Hội An đóng vai trò cửa ngõ đưa các giá trị ấy tham gia mạng lưới thương mại quốc tế.

“Chính sự gắn kết giữa nguồn hàng phong phú khắp xứ Quảng và cửa ngõ xuất khẩu đã tạo nên sức sống của cảng thị. Nếu thiếu mạng lưới sản xuất, vận chuyển và cung ứng từ vùng nội địa, lợi thế vị trí địa lý khó có thể chuyển hóa thành sự phồn thịnh lâu dài”, PGS-TS. Đặng Văn Bài nói.

Gợi mở từ cảng thị xưa

Theo đại biểu tham dự hội thảo, từ việc gầy dựng, vận hành thương cảng Hội An nhìn về bối cảnh phát triển hiện nay, vấn đề đáng quan tâm là cách tổ chức không gian phát triển để phát huy tối đa giá trị vùng đất này. Nếu Hội An từng phồn thịnh nhờ kết nối miền núi, đồng bằng, cửa sông và biển, thì đô thị xứ Quảng hiện đại cũng cần được đặt trong tổng thể các hành lang kinh tế, hệ thống giao thông và mạng lưới sản xuất, dịch vụ.

PGS-TS. Đặng Văn Bài đề xuất, cần kế thừa tư duy mở cửa, hướng biển; kiến tạo trục liên kết kinh tế di sản; khơi thông các dòng sông lịch sử và phát triển công nghiệp văn hóa dựa trên nguồn vốn văn hóa xứ Quảng.

Từ kinh nghiệm thương cảng Hội An, các nhà nghiên cứu gợi mở việc phát triển kinh tế biển Đà Nẵng cần đặt trong mối quan hệ liên kết vùng, kết nối với các trung tâm kinh tế trong nước và quốc tế. Đà Nẵng cần phát huy lợi thế về vị trí địa lý, vai trò của cảng biển, sân bay quốc tế và các hành lang kinh tế; đồng thời tăng cường kết nối với khu vực miền Trung - Tây Nguyên, tạo động lực phát triển cho đô thị biển hiện đại.

Theo TS. Lưu Anh Rô, Phó Chủ tịch Thường trực, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng, sự hưng thịnh của thương cảng Hội An thời chúa Nguyễn được tạo nên bởi một không gian thương mại đa trung tâm; trong itu các khu vực sản xuất, nguồn cung hàng hóa, tuyến vận chuyển và điểm tập kết có quan hệ chặt chẽ với nhau. Hàng hóa từ miền núi, trung du và đồng bằng được vận chuyển theo hệ thống sông ngòi về hạ lưu Thu Bồn, tập kết tại những địa điểm như Trung Phường, Trà Nhiêu ở bờ nam Cửa Đại trước khi đưa lên thương thuyền ngoại quốc.

Nghiên cứu này gợi mở sự phát triển cảng biển Đà Nẵng hiện nay, muốn nâng cao vị thế thương mại quốc tế, cần nhìn cảng biển trong một hệ thống logistics liên hoàn, gắn kết các vùng sản xuất, mạng lưới vận tải, kho bãi và hoạt động trung chuyển hàng hóa, thay vì chỉ tập trung phát triển hạ tầng tại khu vực cảng.

PGS-TS. Lưu Trang, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng) cho rằng, từ kinh nghiệm lịch sử, Đà Nẵng hiện nay cần phát huy vị trí cửa ngõ biển miền Trung, phát triển cảng biển, logistics và dịch vụ thương mại quốc tế gắn với liên kết vùng. Hoạt động ngoại thương cần kết nối chặt chẽ với không gian kinh tế nội địa, hành lang Đông - Tây và các vùng sản xuất phía sau cảng...