Báu vật và niềm tin

Nhiều năm trước, trong bài báo Báu vật của trời, tôi từng viết về sâm Ngọc Linh như món quà đặc biệt của thiên nhiên dành cho vùng núi nằm giữa Quảng Nam và Kon Tum, nơi điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và hệ sinh thái rừng tạo nên môi trường sinh trưởng đặc hữu của loài sâm quý. Sau cuộc sắp xếp địa giới hành chính, vùng đất gắn với cây sâm nay thuộc thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Ngãi. Địa danh có thể đổi theo thời cuộc, nhưng ngọn núi, cánh rừng và giá trị đặc hữu của cây sâm vẫn còn đó.

Chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh”, đã được Nhà nước bảo hộ cho sản phẩm sâm củ từ năm 2016. Đây không đơn thuần là cái tên để quảng cáo hay chiếc tem trang trí trên bao bì. Chỉ dẫn địa lý xác nhận nguồn gốc địa lý và những đặc tính gắn với vùng sản xuất được bảo hộ; việc sử dụng phải tuân thủ các điều kiện và quy định tương ứng. Danh tiếng của sâm Ngọc Linh là giá trị được tạo dựng từ thiên nhiên, khoa học và công sức của nhiều thế hệ người dân vùng núi.

Trước đây, tôi cũng từng phản ánh có kẻ lấy củ vũ diệp tam thất trà trộn, làm giả sâm Ngọc Linh. Người ta lợi dụng hình dáng gần giống giữa củ sâm và củ tam thất, đánh vào sự thiếu hiểu biết và tâm lý muốn sở hữu món hàng quý của khách hàng.

Nay, với những vụ việc gần đây cho thấy thủ đoạn trục lợi đã tinh vi hơn là có kẻ không chỉ trà trộn giả sâm mà còn mượn chính danh tiếng và chỉ dẫn địa lý của sản vật để đánh lừa người mua.

Vừa qua, Công an tỉnh Quảng Ngãi khởi tố vụ án, khởi tố vợ chồng Đỗ Thành Tín và Dương Thị Phượng, chủ kênh mạng xã hội “Già làng Tây Nguyên”, về hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp liên quan chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh”. Báo chí phản ánh thông tin về hồ sơ vụ án cho biết cơ sở kinh doanh này đã mua củ sâm không có tem truy xuất nguồn gốc rồi tự dán tem, nhãn mang chỉ dẫn địa lý Ngọc Linh để trưng bày, quảng cáo và bán hàng.

Trước đó, tại Thanh Hóa, Lê Thị Thanh Hằng bị khởi tố về tội lừa dối khách hàng vì bị cáo buộc biết sản phẩm mình mua là sâm Lai Châu nhưng vẫn livestream quảng cáo thành sâm Ngọc Linh chính gốc Kon Tum. Theo thông tin cơ quan chức năng công bố, Hằng còn hướng dẫn em gái giới thiệu sản phẩm theo cách tương tự để bán qua mạng xã hội.

Hai vụ việc, hai cách thức khác nhau, nhưng cùng gợi lên một thực tế đáng lo ngại: danh tiếng sâm Ngọc Linh đang bị biến thành công cụ kiếm lời bất chính.

Khoa học có thể góp phần giải quyết vấn đề. Nghiên cứu nhận diện sâm bằng chỉ thị phân tử SSR được Báo Nhân Dân phản ánh mở ra hướng phân biệt sâm Ngọc Linh với những loại có hình thái tương tự. Tuy nhiên, nhận diện đúng loài cây mới là một phần của câu chuyện. Muốn bảo đảm sản phẩm có nguồn gốc hợp pháp, còn phải kiểm soát vùng trồng, hồ sơ truy xuất, chất lượng và quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý. Người tiêu dùng không thể chỉ dựa vào lời quảng cáo, còn người quản lý không thể chỉ trông chờ vào sự tỉnh táo của người mua.

Đằng sau mỗi củ sâm là nhiều năm chăm sóc, là vốn liếng và công sức của người dân giữa đại ngàn. Người trồng phải kiên nhẫn chờ đợi dưới tán rừng, trong khi kẻ trục lợi có thể kiếm tiền nhanh bằng một chiếc tem giả hoặc vài phút livestream. Nếu không bảo vệ được nguồn gốc và danh tiếng sản phẩm, người chịu thiệt đầu tiên chính là những người làm ra giá trị thật.

Quả thật sâm Ngọc Linh là báu vật của trời. Nhưng trời chỉ ban cho vùng núi ấy điều kiện để cây sâm sinh trưởng. Còn giữ được báu vật hay không là việc của con người.

Niềm tin vào báu vật phải được bảo vệ bằng khoa học, bằng pháp luật và bằng trách nhiệm với vùng đất đã làm nên tên tuổi của mình.