Người M’Nông tạ ơn thần nước

Họ mang theo lễ vật gồm heo đen, trầu cau, rượu trắng, trái cây cùng một cục than củi đặt trên chiếc nia sàng lúa, thực hiện nghi thức cúng thần linh, cầu cho nguồn nước luôn dồi dào, trong mát; dân làng bình an, mùa màng tươi tốt.

Già làng Hồ Văn Đề lấy từ mâm lễ một cục than củi, bẻ thành sáu phần nhỏ rồi dùng tay trái vẩy ra xung quanh. Nghi thức này mang ý nghĩa xin phép những người đã khuất cùng các vị thần trước khi bắt đầu lễ cúng. Tiếp đó, già làng dùng trầu cau, rượu trắng dâng lên tổ tiên, ông bà - những người từng sinh sống trên mảnh đất này, báo cáo việc cộng đồng tổ chức lễ.

Những nghi thức này vừa được tái hiện trong chương trình phục dựng lễ cúng máng nước truyền thống của đồng bào M’Nông do Bảo tàng Đà Nẵng phối hợp UBND xã Trà Leng tổ chức.

Mừng nguồn nước đã về

Mọi thứ đã sẵn sàng. Già làng Hồ Văn Đề cất lời khấn xin phép các vị thần và người đã khuất ở xứ Bằng La, báo cáo việc tiến hành lễ cúng máng nước, mời thần linh cùng về chứng giám. Lời khấn gửi gắm ước mong dân làng bình an, khỏe mạnh, đoàn kết; mùa màng tươi tốt, bội thu; nguồn nước dồi dào và trong lành.

Sau bài khấn, hai người phụ lễ thực hiện nghi thức dâng lễ vật mời tổ tiên và các vị thần linh về chứng giám, thụ hưởng.

Từ thượng nguồn trở về, đoàn già làng tiếp tục thực hành nghi lễ cúng chín tại nhà làng truyền thống. Sau khi hoàn tất nghi lễ, già làng Hồ Văn Đề và những người phụ lễ thực hiện việc thụ lộc.

Già làng Hồ Văn Đề cho biết, theo phong tục của người M’Nông, mỗi người tự ăn phần lộc của mình ngay tại chỗ, gọi là “ăn phép”, đón nhận lời chúc bình an, may mắn cho gia đình và cộng đồng. Thông thường, mỗi năm người M’Nông tổ chức hai lần lễ cúng máng nước. Lần đầu diễn ra trước khi tỉa lúa, lần thứ hai sau mùa vụ lúa rẫy. Sau mỗi dịp cúng, dân làng cùng nhau tổ chức lễ hội, mừng nguồn nước đã về.

“Với đồng bào M’Nông, nguồn nước gắn liền với sinh hoạt, sản xuất và đời sống tín ngưỡng. Lễ cúng máng nước là dịp để cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn thiên nhiên, thần linh đã ban nguồn nước, đồng thời gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, buôn làng bình an, no ấm”, già Đề bộc bạch.

Ông Hồ Văn Vân, Phó Chủ tịch UBND xã Trà Leng cho biết, hiện nay trên địa bàn xã vẫn còn một số hộ gia đình M’Nông duy trì thực hành lễ cúng máng nước, nhưng chưa thường xuyên, chưa tạo thành hoạt động văn hóa có tính cộng đồng rộng rãi như trước. Trước những thay đổi của đời sống xã hội, một số phong tục truyền thống có nguy cơ mai một nếu không được quan tâm gìn giữ.

“Việc phục dựng lễ cúng máng nước giúp người dân hiểu rõ hơn ý nghĩa của nghi lễ, thêm trân trọng những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Đây cũng là dịp để các già làng, nghệ nhân và người am hiểu phong tục trực tiếp thực hành, giới thiệu những tri thức văn hóa cho thế hệ trẻ”, ông Vân nói.

Giữ phong tục cha ông

Dòng nước từ thượng nguồn theo đường dẫn chảy về máng mỗi lúc một mạnh hơn. Sau người lớn, những em nhỏ M’Nông nô đùa bên máng nước, cùng tắm rửa trước khi theo chân già làng vào tiệc mừng công.

Không khí sinh hoạt bên máng nước gợi nhắc mối gắn bó giữa nguồn nước với đời sống thường ngày của cộng đồng.

Bí thư Chi bộ thôn Tăk Xoai Lê Văn Thế cho biết, trước đây, người M’Nông duy trì lễ cúng máng nước như dịp răn dạy con cháu biết ơn thần linh, có ý thức bảo vệ nguồn nước. Tuy nhiên, nhiều năm gần đây, phong tục này ít được tái hiện. Vì thế, việc phục dựng nghi lễ lần này có ý nghĩa thiết thực, giúp cộng đồng nhớ lại phong tục của cha ông và nhắc nhở nhau về trách nhiệm gìn giữ nguồn nước.

Theo ông Thế, ngày trước, mỗi gia đình, tộc họ người M’Nông đều cam kết không phá rừng đầu nguồn. Những quy định ấy được đưa vào hương ước, luật tục của làng. Người dân nghiêm túc chấp hành vì tin rằng nếu làm trái sẽ bị thần linh quở trách, đồng thời phải chịu sự xử phạt của cộng đồng.

Người vi phạm phải công khai xin lỗi trước dân làng và chịu phạt heo theo luật tục. Những quy định này góp phần giữ gìn kỷ cương cộng đồng, bảo vệ rừng đầu nguồn và nguồn nước phục vụ đời sống.

Chủ tịch UBND xã Trà Leng Châu Minh Nghĩa cho hay, chương trình phục dựng được tổ chức theo không gian và trình tự thực hành của lễ cúng máng nước. Từ thượng nguồn, nơi diễn ra nghi thức cúng tạ ơn, đến dòng chảy và máng nước, rồi hạ nguồn và nhà làng, mỗi địa điểm đều gắn với một phần nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng M’Nông.

Quá trình tái hiện thu hút sự quan tâm của người dân. Địa phương kỳ vọng việc phục dựng góp phần đưa lễ cúng máng nước trở thành sản phẩm du lịch văn hóa trong tương lai.

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng nói, quá trình phục dựng tái hiện các không gian và trình tự thực hành nghi lễ gắn với nguồn nước, từ thượng nguồn đến hạ nguồn, qua đó làm rõ mối quan hệ giữa nguồn nước, đời sống cộng đồng và những giá trị văn hóa truyền thống của người M’Nông.

Chương trình tạo điều kiện để các già làng, nghệ nhân, người am hiểu phong tục và cộng đồng M’Nông trực tiếp tham gia thực hành, giới thiệu những giá trị văn hóa của lễ cúng máng nước đến người dân và du khách.

Các nghi thức gắn với nâng cao ý thức bảo vệ nguồn nước, rừng đầu nguồn và sử dụng nguồn nước lâu dài, bền vững.

“Thời gian tới, Bảo tàng Đà Nẵng tiếp tục phối hợp với chính quyền địa phương, các cơ quan chuyên môn, nhà nghiên cứu và cộng đồng khảo sát, sưu tầm, ghi âm, ghi hình, tư liệu hóa di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc thiểu số trên địa bàn thành phố. Những giá trị tiêu biểu sẽ được giới thiệu qua các hoạt động chuyên đề, chương trình giáo dục di sản và không gian Ngày hội di sản văn hóa tại Bảo tàng Đà Nẵng”, ông Thiện cho biết thêm.

Trong khuôn khổ chương trình, máng nước được bàn giao, đại diện chính quyền địa phương và cộng đồng ký cam kết quản lý, bảo vệ, sử dụng nguồn nước. Hoạt động này gắn việc gìn giữ phong tục với trách nhiệm bảo vệ rừng đầu nguồn, giữ gìn nguồn nước phục vụ đời sống người dân tại khu dân cư Bằng La (thôn Tăk Xoai).