Tái cấu trúc hạ tầng theo dòng dịch chuyển dân số

Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải định hình lại nguồn lực đầu tư, giải tỏa áp lực cho vùng lõi và chuẩn bị hạ tầng tiếp nhận làn sóng di cư mở rộng.

Dữ liệu hộ khẩu vênh thực tế

Tại các phường trung tâm lịch sử như Hải Châu, Thanh Khê, Sơn Trà, mật độ dân số luôn ở mức cao. Sau sáp nhập, dòng người từ các tỉnh phía Bắc và phía Nam thành phố tiếp tục dồn về khu trung tâm để làm việc, học tập.

Dân cư tập trung đông kéo theo tình trạng khan hiếm nhà ở và tăng chi phí sinh hoạt. Tại các kiệt hẻm sâu thuộc phường Hải Châu và Thanh Khê, căn nhà cấp bốn rộng 30-40m² hiện có giá thuê 5-6 triệu đồng mỗi tháng. Nhiều gia đình chấp nhận điều kiện sống chật chội để thuận tiện đưa đón con đi học và tiết kiệm thời gian đến nơi làm việc.

Phường Hải Châu vừa sắp xếp, hợp nhất từ 8 phường cũ thành 5 phường mới. Địa bàn này đang ghi nhận khoảng cách lớn giữa dữ liệu hộ khẩu và dân số cư trú thực tế. “Nếu tính theo số liệu hộ khẩu công an quản lý, phường có khoảng 114.427 người. Thế nhưng, tính theo số liệu quy đổi thực tế phục vụ bầu cử bao gồm cả dân số tạm trú, con số này lên tới khoảng 134.900 người”, ông Nguyễn Văn Duy, Chủ tịch UBND phường Hải Châu cho biết.

Theo ông Duy, dân số thực tế thường xuyên dao động 130.000-135.000 người. Lượng người nhập cư tiếp tục tăng do đặc thù trung tâm thương mại và dịch vụ, biến khu vực được xem là “phòng khách” của thành phố thành nơi có mật độ cư trú lớn.

Tăng dân số cơ học trong bối cảnh quỹ đất cạn kiệt khiến địa bàn thiếu hụt hạ tầng kỹ thuật và xã hội. Ùn tắc giao thông giờ cao điểm, trường tiểu học và THCS quá tải sĩ số, thiếu bãi đỗ xe cùng mảng xanh diễn ra thường nhật. Trong khi đó, các dự án chung cư cao tầng tiếp tục xây dựng ở trung tâm, đe dọa đẩy hệ số nén đô thị vượt ngưỡng chịu đựng.

Tái thiết không gian sống

Trước áp lực quá tải cục bộ, giải pháp không gian đô thị được xác định không thể tiếp tục theo hướng phân lô dàn trải trên mặt đất. “Giải pháp căn cơ là chuyển dịch không gian sống theo phương đứng, phát triển các khối nhà ở cao tầng để tối ưu hóa hệ số sử dụng đất”, ông Nguyễn Văn Duy đề xuất. Việc này nhằm giải phóng mặt bằng trên mặt đất để bố trí trường học, trạm y tế, nhà văn hóa, bãi đỗ xe và công viên cây xanh.

Khu vực nội đô cũng cần tái thiết tại các khu dân cư tự phát xuống cấp. Phía sau các trục phố lớn là mạng lưới kiệt hẻm chằng chịt, điển hình như khu Bình Hiên hay khu Ngũ Giác rộng 50 ha, bao bọc bởi các tuyến đường Hoàng Diệu - Triệu Nữ Vương - Nguyễn Hoàng - Nguyễn Văn Linh. Định hướng thời gian tới là chỉnh trang để phát triển nhà ở theo chiều cao, lấy đất xây dựng hạ tầng công cộng.

Để giải quyết bài toán kinh phí đền bù, phường Hải Châu đề xuất phương án hai giai đoạn. Trước mắt, thành phố thu hồi các công trình sử dụng kém hiệu quả, trụ sở công dôi dư sau sắp xếp bộ máy hoặc đất thuê hết hạn để chuyển đổi công năng. Về lâu dài, chính quyền sẽ từng bước giải tỏa kiệt hẻm sâu, sắp xếp lại chỗ ở theo mô hình nhà cao tầng. Vùng lõi cũng đồng thời chuẩn bị đón dòng chuyên gia quốc tế khi Trung tâm Tài chính quốc tế ven biển hình thành, đòi hỏi quy hoạch phải gánh tải được cho cả cư dân thường trú lẫn khách vãng lai.

Trong khi khu vực trung tâm tìm hướng tái thiết, luồng di cư tự nhiên bắt đầu tỏa về các vùng vành đai như Ngũ Hành Sơn, Cẩm Lệ, Hòa Xuân và Hòa Vang. Tại phường Hòa Xuân, các khu đô thị mới gần như lấp đầy sau 10 năm.

Tại xã Hòa Vang, dòng dịch chuyển diễn ra đa chiều. Một bộ phận cư dân nội đô chuyển ra ngoại ô tìm kiếm nhà vườn, trong khi lượng lớn lao động tự do và công nhân tập trung về các cụm công nghiệp, cụm logistics và công trường giao thông.

Đối với các cực phát triển xa hơn như khu sinh thái Bà Nà ở phía Tây hay dải công nghiệp Chu Lai ở phía Nam, áp lực trước mắt vẫn dồn vào hành lang tiếp giáp hiện hữu gồm Cẩm Lệ - Hòa Vang - Điện Bàn... Đây là nơi tiếp nhận dòng người chuyển cư hằng ngày, đòi hỏi áp dụng nghiêm các chỉ tiêu kỹ thuật.

Cụ thể, diện tích đất đơn vị ở phải đạt tối thiểu 15m²/người, đất dân dụng từ 45 đến 100m²/người. Hệ thống giáo dục THPT bảo đảm tối thiểu 40 chỗ/1.000 dân và chỉ tiêu y tế đạt chuẩn tối thiểu 4 giường bệnh/1.000 dân.

Quản trị bằng dữ liệu và đề xuất mô hình đô thị song hành

Để tránh tình trạng hạ tầng vừa khánh thành đã quá tải hoặc đầu tư dàn trải, công cụ then chốt được xác định là quản trị bằng dữ liệu thực tế. Thành phố cần số hóa và quản lý biến động dân cư trên nền tảng Hệ thống thông tin địa lý kết hợp Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, giám sát thời gian thực cả ba nhóm: thường trú, tạm trú và lưu trú.

Dưới góc độ chuyên môn, Kiến trúc sư Hoàng Sừ, nguyên Phó Giám đốc Sở Xây dựng Quảng Nam (cũ), chỉ ra khó khăn hiện nay là hạ tầng dữ liệu còn yếu, chưa đủ điều kiện tích hợp toàn diện cơ sở dữ liệu dân cư ngay lập tức để phục vụ quy hoạch.

Bên cạnh đó, hạ tầng kỹ thuật nội đô đang chạm trần tải trọng. “Hầu hết trục đường trung tâm, tuyến ven sông và kiệt hẻm không còn dư địa mở rộng, chỉ một số ít tuyến ven biển có thể mở thêm. Việc tiếp tục xây dựng cao ốc vào trung tâm sẽ làm gia tăng ùn tắc”, ông Hoàng Sừ đánh giá.

Để phát triển hài hòa giữa di cư và an cư, ông Hoàng Sừ đề xuất khống chế quy mô dân số vùng lõi hiện hữu ở mức 1,2 triệu người. Song song đó, thành phố cần triển khai mô hình “Đô thị song hành”, chuyển các trung tâm sản xuất và thương mại tự do về phía Nam tại khu vực Nam Hội An, Chu Lai, cách trung tâm khoảng 25 km để chia sẻ áp lực cho đô thị cũ.

“Di cư bền vững phải bắt đầu từ việc tạo công ăn việc làm chứ không chỉ đơn thuần là mở đường giao thông”, ông Sừ nhấn mạnh. Việc thu hút các ngành công nghiệp công nghệ cao như chip và bán dẫn về vùng phát triển mới sẽ chủ động kéo theo hạ tầng đào tạo, trường học, viện nghiên cứu và tiện ích đồng bộ.

Về mặt thể chế, ông Hoàng Sừ khuyến nghị Nhà nước cần giữ vai trò chủ đạo với cơ chế đặc thù phát triển nhà ở xã hội giá rẻ, đáp ứng nhu cầu ở thực của công nhân và người di cư. Đồng thời các chính sách an sinh xã hội cần bảo đảm tính bao trùm, giúp con em người lao động tạm trú được tiếp cận bình đẳng với hệ thống giáo dục công lập và dịch vụ y tế.