Những đường kim ký ức

Dấu xưa trong những đường kim

Thêu là một nghề thủ công đã hiện diện từ lâu trong đời sống của nhiều cộng đồng. Ở Việt Nam, thuở đầu, những công việc như may vá, trang trí đến làm những vật dụng dùng trong sinh hoạt và nghi lễ thường do người phụ nữ đảm nhận. Theo thời gian, nghề thêu không chỉ phục vụ nhu cầu trong gia đình mà còn trở thành một nghề làm ra sản phẩm để trao đổi, mua bán.

Cùng với nghề, những câu chuyện về vị tổ nghề cũng được truyền lại. Có tài liệu nhắc đến Trần Quốc Khái (còn gọi là Lê Công Hành), thời Hậu Lê, đã truyền dạy cho người dân những kỹ thuật thêu tiên tiến mà ông đã tiếp thu được trong chuyến di sứ sang Trung Quốc; trong cộng đồng người gốc Hoa, Cửu Thiên Huyền Nữ được xem là vị thần tổ nghề... Những cách lý giải tuy có phần khác nhau, nhưng tục nhớ về tổ nghề vẫn được người làm nghề gìn giữ. Ở Hội An, một số nơi còn duy trì tục giỗ tổ vào ngày mồng 10 tháng Giêng hằng năm, như một dịp nhắc nhớ cội nguồn và giữ lại mối gắn kết với nghề.

Nghề thêu ở Hội An gắn với quá trình hình thành và phát triển của một đô thị thương cảng. Từ lâu, Hội An là nơi giao thương, trao đổi hàng hóa và nghề nghiệp với nhiều vùng trong nước cũng như bên ngoài. Khoảng thế kỷ 17 - 18, các sản phẩm thêu tay như khăn bàn, cờ, trướng, liễn, cùng một số vật dụng khác được cho là đã xuất hiện trên thị trường Hội An, phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt, tín ngưỡng và trang trí.

Đến cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, dấu vết của nghề thêu hiện rõ hơn qua các hiệu buôn và đời sống phố thị. Một ghi chép đáng chú ý có thể tìm thấy trong Ấu học địa dư của cử nhân Hồ Đắc Khải, Hàn lâm viện Biên tu, xuất bản tại Hà Nội năm 1916. Tài liệu cho biết Hội An khi ấy có trường Nữ học, ngoài dạy chữ Quốc ngữ, chữ Tây, toán pháp, vệ sinh còn dạy phụ nữ các nghề may, thêu. Chi tiết này phần nào cho thấy, nghề thêu đã có một vị trí trong đời sống phố Hội từ những năm đầu thế kỷ 20.

Những năm tháng bên khung thêu

Nhưng nghề thêu cũng trải qua những thăng trầm cùng với đời sống Hội An. Sau năm 1945, chiến tranh và những biến động của xã hội khiến nghề dần thu hẹp, nhiều cơ sở không còn duy trì được như trước. Sau ngày giải phóng, nghề thêu có điều kiện phục hồi và bước vào một thời kỳ phát triển khá sôi nổi.

Theo tư liệu Nghề truyền thống Hội An, năm 1976, Hợp tác xã thêu Minh An được thành lập với 6 phân xưởng, quy tụ khoảng 800 công nhân ở Hội An và các địa phương lân cận như Điện Bàn, Đại Lộc, Duy Xuyên... Đơn hàng ngày một nhiều, sản phẩm cũng phong phú hơn, vừa phục vụ thị trường trong nước vừa có hàng xuất khẩu. Khi ấy, với không ít gia đình, nghề thêu vừa là công việc, vừa góp thêm một phần thu nhập cho cuộc sống.

Bước sang những năm 1990, nghề thêu đứng trước những thay đổi của thị trường. Hàng công nghiệp được sản xuất nhanh, giá thành thấp, trong khi thị hiếu của người mua cũng dần thay đổi. Những sản phẩm làm bằng tay, cần nhiều thời gian và công sức, vì thế gặp không ít khó khăn. Người thợ lần lượt tìm công việc khác, một số cơ sở thêu ở Hội An cũng thu hẹp hoạt động.

Sự phát triển của du lịch sau đó tạo thêm điều kiện để nghề thêu phục hồi. Nhiều cơ sở sản xuất thủ công mỹ nghệ ra đời, phục vụ nhu cầu của du khách. Sản phẩm thêu tay ngày càng đa dạng, từ tranh phong cảnh, tranh chân dung đến khăn, mũ, áo dài, giày vải, áo gối, túi xách, bóp và các đồ dùng, vật phẩm trang trí. Một số cơ sở tự thiết kế mẫu, chú trọng những sản phẩm đòi hỏi kỹ thuật cao hoặc nhận thêu theo yêu cầu. Nhờ vậy, nghề thêu vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống phố Hội, thích ứng với những nhu cầu mới mà vẫn giữ được nét riêng của nghề.

Giữ nghề giữa nhịp sống mới

Trải qua những biến thiên và thăng trầm, nghề thêu ở Hội An cũng thay đổi về cách làm và quy mô sản xuất. Hiện nay, nghề vẫn được duy trì ở một số cơ sở thủ công mỹ nghệ.

Theo chị Nguyễn Thị Thanh Huyền, nghệ sĩ thêu tay, nhà thiết kế thời trang, chủ Hiệu may Hoa Cúc Nhỏ Hội An (Little Daisy Hoi An), nhiều năm qua chị liên tục tổ chức các lớp học và trải nghiệm thêu tay cho du khách, người dân địa phương và những người đang sinh sống tại Hội An, Đà Nẵng. Mỗi buổi học kéo dài từ hai đến ba giờ, tùy theo nhu cầu của người học.

“Để làm nên một sản phẩm thêu đẹp, bên cạnh kỹ thuật còn cần chất lượng chỉ, hiểu biết về phối màu và bố cục. Thêu tay là một nghề chậm, đòi hỏi người thợ phải kiên nhẫn, không thể quá vội để chạy theo số lượng. Tôi hướng việc dạy nghề theo cách kết hợp kỹ thuật với những kiến thức nền tảng về màu sắc, hội họa, giúp người học có thể xử lý mẫu nhanh nhưng vẫn giữ được vẻ đẹp của đường kim, mũi chỉ.

Tôi nghĩ nghề thêu tay vẫn có tương lai ở Hội An và Việt Nam, dù đây là nghề khá kén người. Sản phẩm thủ công có giá thành cao hơn hàng công nghiệp, nhưng chính sự chậm rãi, tỉ mỉ ấy lại tạo nên giá trị riêng. Có lẽ nghề cũng sẽ tìm đến những người thực sự phù hợp với mình”.

Giữa những đổi thay của phố Hội, những khung thêu vẫn còn đó, giữ lại một nghề đã gắn bó với đời sống nơi đây qua nhiều năm tháng, để những đường kim, mũi chỉ vẫn tiếp tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay.