Nhớ mùa cá nước lên

Quê tôi Quế Sơn, vùng bán sơn địa, từ xưa đã có khí hậu khắc nghiệt. Mùa nắng, nắng đến cháy da, đồng khô quánh, lúa đòng đòng cháy ngọn. Mùa mưa, mưa thối đất, đồng làng lênh láng nước. Nhưng mùa mưa với tôi lại là mùa của kỷ niệm, của nhớ nhung...

Cái thú nghe lờ nặng tay

Gần 50 năm trước, xã tôi thuộc tốp nghèo nhất cả nước, xa chợ cách đường nên món ăn kinh niên truyền thống là tương, cà, mắm cái trộn thêm muối, ăn cùng khoai, môn, sắn củ thay cơm là chuyện thường ngày. Nên mùa mưa về có thêm con rô, con tràu, ếch nhái, dế dũi cải thiện là điều ai cũng trông mong.

Nhớ nhất là chuyện đi thả lờ. Những chiều tháng Mười, mẹ tôi tất bật ngoài ruộng, nón lá áo tơi cúi lom khom nhổ từng bó cỏ lúa, cá lên mắc vào cỏ phơi bụng trắng hếu. Tối về cả một xâu cá trên tay, vừa đến sân đã bảo tôi: "Cá nước lên nhiều, đi thả lờ thôi con". Vậy là chẳng cơm nước gì, hai mẹ con mang xâu lờ ra ruộng. Trời tối lờ mờ, mưa trắng đồng, tôi vén mòi cỏ để mẹ đặt lờ.

Người ta nói thả lờ cũng có tay, có người thả đầy lờ cá, có người về tay không, có người đặt gặp toàn là rắn. Đặt lờ cũng có kỹ thuật, phải đúng đầu hom, đầu bửng (có nơi làm hom cả 2 đầu) tùy mùa cá nước lên hay cá nước ròng.

Tháng Chín, tháng Mười cá từ sông suối theo nước lên ruộng là cá nước lên, qua cuối tháng Mười Một, tháng Chạp là cá nước ròng, về sông về suối. Mẹ tôi trổ ngỏ nước đặt lờ rồi cầm cái nan tre cắm hai đầu vào bờ giữ chặt lưng lờ cho khỏi trôi, rê một bụi cỏ đặt lên, thế là xong một chiếc. Tay mẹ thoăn thoắt, thành thục trong bóng tối lờ mờ và giữa cơn mưa tháng Mười như xối nước.

Thả lờ ở mương cũng thích lắm, đến bây giờ cứ mỗi lần nhìn thấy mương nước chảy, vươn cỏ um tùm là lại nhớ, nhớ da diết những đêm tháng Mười này, có mẹ, có con. Có người siêng thì nửa đêm đi thăm lờ, trút cá. Còn tôi thì gà gáy sáng mới đi thăm. Khi đặt tay vào lờ dưới bóng nước mà thấy nặng nặng tay, lờ rung ngoảy là trời ơi, sướng điên người. Xách lên chắc chắn sẽ là một lờ cá, cá rô, cá tràu có khi là cá trê, cá nhét, cả lươn nữa.

Ở quê là vậy, hạnh phúc nhiều khi thiệt giản dị. Giá trị mấy con cá thì bán cũng chẳng được mấy đồng nhưng cái thú cầm lờ nghe nặng tay ấy thì vô giá. Cũng như cắm thỏ, cái cảm giác thăm thỏ mà thấy dây cước căng ra, cá nguậy lủm bủm là ai có cho tiền cũng không thích bằng lúc ấy.

Lớp bùn quê níu giữ mùi thương, mùi nhớ

Nghề đan lờ ở quê tôi phát triển. Lờ đan đẹp cũng có hồn, ngắm lờ nhiều khi cũng say mê như ngắm cảnh. Nan vót phải đều, cây nan nhỏ nhắn, tinh tế. Thợ đan phải biết chuốt từng cây cho trơn mướt. Ngày nay có máy chẻ, máy chuốt nhưng ngày xưa chỉ có bàn tay thủ công, nan vót bằng rựa mà cứ đều rưng, thiệt đáng khâm phục.

Rồi đan nong mốt như đan giỏ bội, nan bắt chéo tạo hình lục giác đều tăm tắp nối nhau. Người sành nghề còn nói, lờ đẹp phải tròn đều, đầu hom phải cong vào tự nhiên, và nhìn lờ sẽ thấy sáng.

Thời xưa ở Quế Sơn quê tôi, cả làng Ngô Cang đều biết đan lờ nhưng nổi tiếng, chuyên nghiệp nhất nghề này trong làng là lờ nhà ông Ngạt, thuộc xã Quế Châu, nay là xã Quế Sơn Trung, Đà Nẵng. Nghe nói nhà ông thường có 9 người làm, mỗi người chuyên một công đoạn: vót nan, gầy, đan, bẻ miệng, làm hom, làm bửng... Lờ nhà ông được đặt hàng và chuyên chở đến khắp nơi, từ Chợ Đàng, chợ Đông Phú đến cả Việt An, Bà Rén... Quê tôi từ xưa đã có câu đồng dao: "Đồng Thành heo đực/ Phước Đức gàu nan/ Ngô Cang đan lờ" là vậy.

Từ chuyện đan lờ, thả lờ bắt cá nước lên mà thấy được đức tính cần mẫn, chịu thương, chịu khó của người dân quê nơi đây. Xưa họ sống thủy chung với ruộng đồng, ao đìa, sông suối. Nay cuộc sống hiện đại hơn nên cũng thưa dần cảnh lội đồng kiếm cá, "nửa đêm mưa gió, vác đó đi đơm". Nhưng dù có thay đổi thế nào thì ở lớp người xưa cũ như chúng tôi, chất "quê" vẫn còn đọng trong máu như lớp bùn nồng nàn mùi thương, mùi nhớ dính chặt da mình rửa mãi không trôi.

Chiều chiều ra đồng, ngồi bên bờ ruộng ngắm máy gặt, máy cày mà nhớ con trâu, cái bừa thuở trước. Thấy cơn mưa dai dẳng mấy ngày liền mà nhớ chuyện đặt lờ, đơm cá năm xưa. Và nhớ đến xót lòng là bóng dáng mẹ tôi, người suốt đời chịu thương chịu khó, người tất tả băng đồng mùa cá nước lên.