Đường qua khe Cạn

- Có ai gặp Vừ không?

Cả lớp im lặng. Súa ngồi bàn thứ hai bước lên, đặt vào tay cô hai mẩu bút chì buộc bằng sợi chỉ.

- Anh ấy nhờ em đưa cô.

Hạnh nhìn những mẩu bút đã mòn, chợt nhớ đến cậu học trò mười bốn tuổi, người gầy, ít nói, thường chăm chú quan sát những điều người khác bỏ qua. Trong giờ Toán, Vừ làm bài chậm nhưng hiếm khi bỏ cuộc. Có lần cô hỏi sao em thích những bài tính độ dài, khoảng cách, cậu đáp:

- Để biết đường nào đi được, cô ạ.

Chiều hôm trước, Hạnh bắt gặp Vừ gùi một bao ngô xuống dốc. Cô đã định hôm sau hỏi chuyện, nhưng sáng nay cậu lại nghỉ học.

Tan buổi, cô tìm đến nhà Vừ. Căn nhà nằm cuối bản. Cha cậu đang chẻ củi ngoài hiên, còn Vừ ngồi vá chiếc gùi đứt quai. Bên vách, mấy bao ngô xếp sát nhau.

- Vừ nghỉ mấy hôm rồi đến lớp nhé.

Người cha vẫn cúi xuống đống củi.

- Nó nghỉ hẳn. Tôi nhận sửa đoạn đường qua khe Cạn. Phải làm xong trước khi mưa lớn kéo dài.

Hạnh quay sang Vừ.

- Em đã nghĩ kỹ chưa?

- Em đi làm với bố.

- Còn việc học?

Vừ cúi mặt, kéo mạnh sợi dây khiến chiếc gùi kêu rắc một tiếng. Người cha đặt con dao xuống.

- Nhà chỉ có hai bố con. Mẹ nó mất sớm, tôi làm thuê quanh năm cũng chẳng dư được bao nhiêu. Đường hỏng, người ta thuê dọn đất đá, gia cố chỗ sạt. Tôi đã nhận tiền ứng mua vật liệu, bỏ dở thì lấy gì trả? Không làm thì lấy gì ăn, cô?

Hạnh không biết đáp thế nào. Trước khi ra về, cô nhìn Vừ.

- Mai cô vẫn chừa chỗ cho em.

Khe Cạn nằm dưới chân con dốc dài, nơi đường đất men theo sườn núi rồi vòng qua dòng suối. Mỗi mùa mưa, nước từ trên cao đổ xuống, khoét chân taluy, cuốn đất đá tràn ra mặt đường. Người trong bản đã quen cảnh đi vòng, gùi hàng qua lối mòn, có khi phải chờ vài ngày mới xuống được chợ.

Cha Vừ nhận việc cùng một nhóm thợ trong xã. Công việc trước mắt là dọn đất đá, đặt lại những đoạn kè bị xô lệch và khơi rãnh thoát nước. Đó chỉ là cách sửa chữa tạm thời, chưa có phương án xử lý toàn bộ sườn dốc. Người phụ trách đã hẹn khảo sát lại khi có điều kiện, nhưng trước mắt, cha Vừ muốn khơi thông lối đi để bà con còn vận chuyển ngô.

Vừ theo cha ra khe từ sáng sớm. Cậu khuân đá, xúc đất, phát cỏ. Những lúc nghỉ tay, cậu men theo mép đường, dùng một nhánh cây vạch lên nền đất hướng nước chảy. Cậu nhận ra chỗ nào đất mềm, chỗ nào nước đọng lâu, chỗ nào có thể sạt xuống nếu mưa tiếp tục.

Một hôm, cậu chỉ vào vết nứt dưới bụi mua.

- Bố, chỗ này đất tụt rồi.

Người cha nhìn qua.

- Đất khô mặt thôi. Con tránh ra, đừng nghịch ở đó.

Vừ lấy gót giày ấn nhẹ vào phần đất bên ngoài. Một mảng nhỏ rơi xuống khe.

Người cha lập tức kéo con lùi lại. Ông cho chuyển đá vào phía trong, nhưng không thể tự ý thay đổi toàn bộ cách làm khi chưa có người phụ trách đến kiểm tra. Hơn nữa, họ còn phải khơi rãnh ở đoạn dưới trước khi mưa lớn.

Chiều hôm ấy, Hạnh lại đến. Cô thấy Vừ ngồi bên đống đá, dùng que củi vẽ những đường ngoằn ngoèo trên nền đất.

- Em vẽ gì đấy?

Vừ vội xóa đi bằng chân.

- Em thấy nước chảy từ sườn núi xuống. Nếu có rãnh dẫn sang bên kia thì chắc đỡ khoét vào chân đường.

Hạnh nhìn những nét vẽ lẫn trong đất đỏ. Cô không hiểu hết những gì cậu đang nghĩ, nhưng nhận ra em đã quan sát đoạn đường rất kỹ.

- Em nói với bố chưa?

- Rồi ạ. Bố bảo phải chờ người phụ trách xem lại.

Câu trả lời khiến Hạnh yên tâm hơn một chút.

Cậu nhặt một viên đá, xoay trong tay rồi hỏi:

- Cô ơi, học hết lớp bảy thì có học được cách làm đường không?

- Muốn làm đường thì phải học nhiều thứ lắm. Nhưng trước hết, em phải trở lại lớp đã.

Hạnh đạp xe về khi trời sầm tối. Cô dự định sáng hôm sau sẽ trao đổi với ban giám hiệu, tìm cách hỗ trợ sách vở và chi phí học tập cho Vừ. Cô biết từng ấy chưa thể giải quyết hết khó khăn của gia đình, nhưng ít nhất, nhà trường có thể giúp em không phải nghỉ học chỉ vì thiếu những khoản cần thiết.

Đêm ấy, mưa đổ xuống bất ngờ.

Gần sáng, Hạnh nhận được tin từ trưởng bản: một đoạn đường qua khe Cạn bị nứt, đất đá tràn xuống suối. Một đứa trẻ ở phía bên kia khe sốt cao từ đêm, cần được đưa tới trạm y tế. Lối đi chính đã bị chặn.

Hạnh cùng trưởng bản đến nơi. Mưa vẫn quất xiên qua mặt. Nước suối đục ngầu, cuộn quanh những tảng đá lớn. Một vệt nứt chạy từ mép đường vào sâu trong nền đất.

Cha Vừ đứng dưới mái bạt che dụng cụ. Ông vừa đến kiểm tra đoạn đường sau trận mưa, chưa kịp làm gì thì đất đã tiếp tục trượt.

- Không ai được qua đây - ông nói - Đất còn trôi thì người cũng trôi theo.

Một người đàn ông sốt ruột:

- Đứa nhỏ không thể chờ mãi được.

- Tôi biết. Nhưng qua đường này nguy hiểm lắm.

Trưởng bản bàn với Hạnh cho người bệnh đi theo lối mòn phía trên. Đường vòng dốc, trơn và nhiều đá, nhưng tránh được đoạn taluy đang nứt. Một nhóm người mang cáng và chăn khô lên đường.

Đúng lúc ấy, Vừ xuất hiện ở đầu lối mòn, áo mưa cũ dính đầy lá mục. Đêm qua, nghe tiếng mưa lớn và biết cha sẽ ra kiểm tra đường lúc sáng sớm, cậu đã đi theo lối phía trên để xem vết nứt dưới bụi mua có lan rộng không. Cậu mang theo cuốc nhỏ và sợi dây thừng, nhưng vừa đến nơi đã bị cha quát:

- Ai bảo mày đến đây? Về nhà ngay!

Vừ đứng lại, chỉ về phía sườn dốc.

- Bố, chỗ phía trên cũng có đất rỗng. Mình đừng đứng gần mép.

Người cha bước tới kéo con ra sau.

- Tao bảo về!

Vừ nhìn xuống khe. Nước đang xói vào chân đường, còn vết nứt hôm trước đã dài thêm. Cậu không dám đến gần, chỉ nói:

- Con thấy đất tụt từ hôm trước. Chỗ này không an toàn nữa đâu bố.

Người cha sững lại. Ông nhớ vết nứt dưới bụi mua, nhớ những lần con trai lặng lẽ quan sát dòng nước.

Một tiếng rắc khô khốc vang lên.

- Lùi lại! - Vừ hét.

Mép đường sụp xuống. Đất đá đổ ào vào khe, kéo theo bụi cây và một phần thân gỗ làm cọc chắn. Mọi người đồng loạt lùi về phía trong. Cha Vừ chộp lấy cổ áo con, giật mạnh. Hai cha con ngã xuống nền đất nhão, ngay khi một mảng đất khác trượt khỏi sườn núi.

Người cha vẫn nắm chặt vai Vừ. Bàn tay ông run lên.

- Mày muốn chết à?

Vừ thở gấp, bùn đất bết trên mặt.

- Con chỉ muốn giúp bố. Nếu đường hỏng, bố không có việc. Nếu con nghỉ học, con còn làm được việc gì khác đâu?

Người cha buông tay. Ông nhìn con trai, rồi nhìn đoạn đường vừa sụp xuống. Bao nhiêu lo toan về tiền công, vật liệu và những ngày làm thuê dồn lại trong đầu.

Ông cúi xuống nhặt chiếc cuốc nhỏ, bàn tay vẫn còn run.

- Bố cứ nghĩ cho con nghỉ vài hôm rồi đi làm cũng chẳng sao - ông nói, giọng thấp hẳn - Nhưng cứ thế này thì con chẳng còn ngày nào trở lại lớp.

Hạnh bước tới, yêu cầu mọi người lùi hẳn khỏi taluy. Trưởng bản gọi báo xã, đề nghị người phụ trách giao thông đến kiểm tra. Không ai được tự ý xuống đoạn đường sạt lở.

Một lúc sau, nhóm người đi đường vòng trở về báo đứa trẻ đã được đưa tới trạm y tế an toàn. Mọi người mới thở phào.

Người cha nhìn Vừ. Ông phủi bùn trên vai con, động tác vụng về.

- Tuần tới đi học lại. Việc của bố, bố tìm cách.

Vừ ngước lên, dường như chưa tin hẳn vào lời ấy.

- Nhưng con vẫn giúp bố được mà.

- Khi nào rảnh thì giúp. Còn giờ phải đi học.

Đoạn đường qua khe Cạn bị phong tỏa để chờ kiểm tra. Cán bộ kỹ thuật xác định taluy cũ không còn an toàn, yêu cầu chuyển lối đi tạm lên sườn cao hơn, khơi rãnh thoát nước và gia cố nền theo phương án được hướng dẫn. Những chỗ đất yếu phải xử lý cẩn thận, không thể chỉ đắp thêm đá như trước.

Cha Vừ tiếp tục tham gia tổ sửa đường dưới sự hướng dẫn của người phụ trách. Công việc kéo dài hơn dự tính, tiền công cũng chưa thể nhận ngay. Ông phải bán bớt mấy bao ngô, xin khất một khoản nợ để lo phân bón cho vụ tới.

Hạnh cùng nhà trường làm thủ tục hỗ trợ sách vở và một phần chi phí học tập cho Vừ. Cô nói rõ với hai cha con rằng nếu khó khăn đến mức không kham nổi, họ cần báo với nhà trường trước khi quyết định cho em nghỉ học.

Sáng thứ Hai tuần sau, Vừ trở lại lớp. Cậu đứng ở cửa, ôm cuốn vở đã sờn góc.

- Em xin vào lớp.

Hạnh nhìn chiếc bàn cuối cùng. Vết khắc hình mũi tên vẫn nằm đó.

- Vào đi. Bài hôm trước em còn nợ cô.

Súa quay lại đưa cho Vừ một cây bút chì mới. Cậu nhận lấy, khẽ gật đầu.

Trong giờ Toán, Hạnh giao bài tập tính diện tích một mảnh đất có hình dạng không đều. Vừ vẽ hình, xóa đi rồi vẽ lại. Cậu loay hoay lâu hơn mọi lần nhưng không bỏ dở.

Cuối buổi, cậu mang vở lên bàn cô.

- Cô xem giúp em.

Hạnh nhìn bài giải. Phép tính chưa đúng, nhưng cách chia hình đã hợp lý hơn trước.

- Sai ở đây này. Em tính lại đi.

Vừ cầm vở.

- Mai em sửa.

Đầu đông, mưa ngớt. Con đường vòng qua khe Cạn dần thành hình. Những rãnh thoát nước được đào dọc sườn, nền đường được gia cố. Người trong bản góp ngày công, người mang cơm, người chuyển đá. Cha Vừ đi làm từ sớm, tối mới trở về. Bàn tay ông thêm nhiều vết xước, nhưng nét mặt đã bớt nặng nề.

Vừ vẫn đi học. Những hôm rảnh, cậu theo cha ra công trường, chỉ đứng ở nơi an toàn, quan sát cách người lớn đo độ dốc, đặt cọc và dẫn nước. Có điều gì chưa hiểu, cậu ghi vào cuốn sổ nhỏ để hôm sau hỏi cô giáo.

Một chiều, Hạnh dẫn học sinh đi qua đoạn đường mới mở. Mặt đất còn ẩm, cỏ non nhú lên hai bên mép. Khe Cạn đã thôi đục ngầu. Nước len qua những phiến đá, phản chiếu ánh nắng cuối ngày.

Vừ đi sau cùng, đến khúc quanh, cậu dừng lại.

- Cô ơi, sau này em muốn học làm đường.

Hạnh quay lại.

- Thế thì phải học nhiều lắm.

- Em biết ạ.

Cậu cúi xuống buộc lại giày rồi bước nhanh. Cuốn vở Toán trong tay khẽ đập vào đầu gối. Giữa những trang giấy, bản vẽ khe Cạn vẫn còn nguyên những nét chì vụng về. Có vài chỗ đã bị tẩy mờ, nhưng đường vòng qua sườn núi thì cậu giữ lại. Sáng mai, cậu sẽ mang bản vẽ đến lớp, hỏi cô giáo xem mình còn tính sai ở đâu.