Nơi ta bắt đầu không quyết định nơi ta sẽ đến

Cuốn sách Nghèo: Hồi ký của một tiến sĩ lớn lên ở khu ổ chuột (NXB Thế giới, 2006) thắp lên niềm tin rằng nơi ta bắt đầu không nhất thiết quyết định nơi ta sẽ đến!

Những phận đời tổn thương

Cuốn hồi ký của Katriona O’Sullivan đưa người đọc vào một thế giới mà sự thiếu thốn không dừng lại ở căn nhà lạnh lẽo, những bữa ăn không đủ no hay những bộ quần áo cũ. Nghèo còn là sự bất an thường trực, là những mối quan hệ gia đình đầy tổn thương, là cảm giác mình không có giá trị và chẳng thuộc về nơi nào.

Sinh ra trong một gia đình có cha mẹ nghiện ma túy, lớn lên giữa những đổ vỡ và sự thiếu vắng chăm sóc, O’Sullivan sớm hiểu rằng tuổi thơ của mình khác xa những gì một đứa trẻ cần có. Khi mới 15 tuổi, cô mang thai. Những năm tiếp theo là chuỗi ngày chật vật, có lúc rơi vào cảnh vô gia cư, vật lộn với việc nuôi con và tìm cách thoát khỏi cuộc sống tưởng như đã định sẵn.

Một trong những điều đáng giá nhất của Nghèo là cách tác giả nhìn lại cha mẹ mình. Họ đã không thể trao cho con cái một mái nhà an toàn đúng nghĩa. Nghiện ngập khiến tình yêu thương bị bóp méo, những nhu cầu căn bản của trẻ nhỏ không được đáp ứng, còn những tổn thương cứ thế chồng lên nhau.

O’Sullivan không né tránh sự thật ấy để bảo vệ cha mẹ. Cô kể về những gì mình đã trải qua, về sự tức giận, thất vọng và những thiếu hụt theo mình đến tận khi trưởng thành. Nhưng cô cũng không biến họ thành những nhân vật chỉ có một màu đen tối. O’Sullivan yêu mẹ và đồng thời nhận ra mẹ đã không biết cách yêu thương mình. Sự thật ấy đau đớn và khiến câu chuyện trở nên chân thực.

Nghèo trong cách kể của O’Sullivan, không chỉ là thiếu tiền. Nó còn có thể làm nghèo đi cảm giác về giá trị bản thân, khả năng tin tưởng người khác và cả những điều một đứa trẻ dám hình dung cho tương lai.

Khi phải lo sinh tồn từ quá sớm, người ta không có nhiều khoảng trống để mơ ước, thử nghiệm hay phạm sai lầm như những người được sống trong sự chở che. Bởi thế, câu chuyện không thể được giải quyết bằng một lời khuyên đơn giản rằng hãy cố gắng hơn.

Cánh cửa giáo dục và những lối rẽ cuộc đời

Nếu chỉ kể về những tổn thương, Nghèo có thể trở thành một bản tường trình nặng nề về bất hạnh. Nhưng hành trình của O’Sullivan còn có những người đã nhìn thấy ở cô nhiều hơn hoàn cảnh trước mắt.

Đó là những giáo viên dành thời gian quan tâm, những nhân viên hỗ trợ thanh thiếu niên, những chương trình tạo cơ hội tiếp cận giáo dục và những nguồn lực giúp một bà mẹ trẻ có thể tiếp tục học tập, chăm sóc con. Những sự giúp đỡ ấy tạo ra sự dễ chịu trong một cuộc đời vốn bị dồn vào quá ít lựa chọn.

Giáo dục giữ vai trò đặc biệt trong câu chuyện này. Với O’Sullivan, trường học không chỉ là nơi tiếp nhận kiến thức để lấy bằng cấp. Đó còn là nơi một người có thể lần đầu hình dung mình thuộc về một thế giới khác, nơi những khả năng của bản thân được nhận ra thay vì bị che khuất bởi hoàn cảnh gia đình.

Tuy nhiên, tác giả không kể hành trình ấy như thể chỉ cần bước chân vào đại học là mọi vấn đề tự nhiên biến mất. Khoảng cách giai cấp vẫn hiện diện ngay trong những không gian vốn được xem là biểu tượng của tri thức và cơ hội.

Một người có thể đủ năng lực học tập nhưng vẫn cảm thấy lạc lõng giữa những người có nền tảng gia đình, ngôn ngữ và trải nghiệm sống khác mình. Cánh cửa đã mở không có nghĩa con đường phía sau không còn chướng ngại.

Đây là điểm khiến Nghèo vượt khỏi khuôn khổ một hồi ký truyền cảm hứng thông thường. Thành công của nhân vật cho thấy một người có thể đi xa đến đâu khi một số điều kiện cần thiết xuất hiện đúng lúc.

Hiển nhiên, không phải ai được trao một cơ hội cũng đủ sức nắm lấy nó. O’Sullivan không phủ nhận nỗ lực của chính mình. Điều cô khiến người đọc phải suy nghĩ là một người có thể kiên cường đến đâu cũng cần có nơi để quay về, người để tìm đến và những điều kiện tối thiểu để bắt đầu lại.

Với lối kể trực diện, ngôn ngữ gần gũi, đôi khi có cả sự hài hước giữa những ký ức nặng nề, Nghèo không tô hồng quá khứ để làm nổi bật hiện tại. Cuốn sách giữ lại cả những phần xấu xí, những mâu thuẫn và những khoảnh khắc không dễ chịu của con người. Chính sự thành thật ấy khiến hy vọng trong câu chuyện không trở thành một thứ ánh sáng giả tạo.

Mỗi người có một điểm khởi đầu khác nhau, không phải ai cũng có thể đi xa bằng cùng một cách. Nhưng khi cánh cửa học tập và cơ hội vẫn còn rộng mở, cuộc đời vẫn có thể rẽ sang một hướng khác.