Những bức tượng bên bờ Hiền Lương

Những bức tượng này đã nói lên điều gì tại nơi có một cây cầu đã từng được chia đôi thành hai giới tuyến trong suốt 21 năm lịch sử?

Hình ảnh các sĩ quan Tổ 76

Đó là những bức tượng được trưng bày tại Nhà liên hợp với ghi chú “Tổ 76 trao đổi công việc”. Sự ra đời những bức tượng ở đầu cầu Hiền Lương này là để phản ánh lại một thời kỳ lịch sử đau thương của hai bên chiến tuyến thi hành Hiệp định Genève về đình chỉ chiến sự, lập lại hòa bình tại Việt Nam.

Hiệp định được ký kết ngày 20/7/1954, lấy giữa sông Bến Hải, vĩ tuyến 17 làm giới tuyến tạm thời, Liên hiệp quân đội Pháp rút toàn bộ về phía bờ nam sông Bến Hải còn những người hoạt động cách mạng phải tập kết sang bờ bắc trong vòng 300 ngày để đến tháng 7/1956 tổng tuyển cử, thống nhất đất nước.

Điều 34, chương 6 của Hiệp định Genève thành lập Ủy ban quốc tế phụ trách kiểm tra, giám sát thi hành Hiệp định Genève gồm đại diện của 3 nước: Ấn Độ, Ba Lan và Canada do Ấn Độ làm chủ tịch, đồng thời thành lập 14 tổ kiểm tra, giám sát cố định và di động tại các vị trí chiến lược ở cả hai miền Nam - Bắc.

Riêng tổ kiểm soát tại vĩ tuyến 17, tỉnh Quảng Trị có tên gọi là Tổ 76 bởi xuất phát từ một vị trí, địa bàn hết sức quan trọng và nhạy cảm về chính trị. Cái tên Tổ 76 là nhằm tách biệt với 13 tổ giám sát khác được lấy theo số thứ tự từ 1 đến 13.

Tổ này thường xuyên có từ 7 đến 10 sĩ quan của 3 nước, được trang bị súng ngắn, do 1 sĩ quan của Ấn Độ làm tổ trưởng, bên cạnh đó còn có gần chục người hỗ trợ làm thông dịch viên các tiếng Pháp, Anh, Việt, nhân viên cơ yếu, lái xe, hậu cần.

Nhà làm việc của Tổ 76 được đặt tại bờ bắc đầu cầu Hiền Lương. Nhiệm vụ của Tổ 76 là kiểm tra, giám sát người, phương tiện qua lại sông Bến Hải và cầu Hiền Lương, điều tra, giải quyết các vụ xung đột vũ trang, vi phạm Hiệp định Genève của các bên.

Khi làm việc và xử lý các vấn đề liên quan đến Hiệp định, Tổ 76 đều có các thành viên của 3 nước tham gia, nếu thiếu thành viên của một nước trong khi thi hành công vụ là bất hợp pháp.

Tái hiện cuộc giao ban

Tại Đồn công an vũ trang Hiền Lương trưng bày phối cảnh về một cuộc giao ban của lực lượng công an và cảnh sát đôi bên trong thời kỳ kiểm soát giới tuyến.

Người chỉ huy đầu tiên của lực lượng công an vũ trang nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ở phía bờ bắc là ông Nguyễn Anh Thạc, tổ trưởng, sau đó trở thành Trưởng đồn công an vũ trang Hiền Lương. Phía Liên hiệp quân đội Pháp ở bờ nam do Đại úy Nguyễn Văn Diễn, làm Trưởng đồn cảnh sát Xuân Hòa.

Mặc dù lực lượng của Ủy ban quốc tế tung ra để giám sát khắp hai miền Nam, Bắc, song quân đội Liên hiệp Pháp là Quốc gia Việt Nam rồi đổi tên thành Việt Nam cộng hòa vẫn ráo riết chống phá, vi phạm nghiêm trọng Hiệp định Genève.

Chỉ tính riêng Tổ 76 tại vĩ tuyến 17 và Đồn công an vũ trang Hiền Lương đã phát hiện, lập biên bản hàng ngàn vụ vi phạm của lực lượng cảnh sát phía bờ nam sông Bến Hải.

Theo quy chế của hai bên chiến tuyến thì vào các ngày chẵn, tổ công an vũ trang Đồn Hiền Lương gồm 3 cán bộ, chiến sĩ mang sổ trực gác sang Đồn cảnh sát Xuân Hòa ở phía bờ nam và các ngày lẻ thì cảnh sát phía bờ nam lại qua bờ bắc để giao ban, trao đổi công việc và ký vào sổ trực ban.

Có những buổi giao ban diễn ra những cuộc đấu trí hết sức căng thẳng bởi Đồn công an vũ trang Hiền Lương đã ghi chép rất cụ thể các vụ vi phạm Hiệp định Genève qua từng ngày của chính quyền phía bờ nam, song chúng chối bỏ, không chịu ký vào sổ trực. Chúng lớn tiếng quát tháo, đập bàn đe dọa, buộc các chiến sĩ công an vũ trang Hiền Lương phải chỉ tay mời ra khỏi đồn.

Ngày 27/1/1973, Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết. Hiệp định này đã quyết định thành lập Ủy ban quốc tế giám sát thi hành Hiệp định Paris gồm 4 nước thành viên: Canada, Ba Lan, Hungari và Indonesia.

Tuy vai trò giám sát của Ủy ban quốc tế thi hành Hiệp định Genève đã được chuyển giao cho Ủy ban quốc tế mới từ năm 1973 nhưng Ủy ban cũ vẫn còn tiến hành một số thủ tục hành chính tồn đọng để bàn giao cho đến ngày 15/6/1974 mới chấm dứt hoạt động tại Việt Nam.