Tiếp sức cho nghề truyền thống

Cơ hội nâng cao giá trị sản phẩm

Cơ hội để sản phẩm thủ công gia tăng giá trị, tạo việc làm, gìn giữ đội ngũ thợ lành nghề và phát huy bản sắc văn hóa địa phương đang được mở ra, từ sự trợ lực của chính sách lẫn nỗ lực của người làm nghề.

Sức bật mới cho sản phẩm thủ công

Ở làng nghề tre dừa Cẩm Thanh (phường Hội An Đông), nghệ nhân Võ Tấn Tân chủ động thay đổi cách tổ chức sản xuất để thích ứng với thị trường du lịch. Từ những vật dụng, công trình tre dừa phục vụ đời sống dân cư, cơ sở phát triển thêm sản phẩm mỹ nghệ nhỏ gọn, có tính ứng dụng và thuận tiện cho du khách mua sắm, vận chuyển.

Theo ông Tân, muốn phát triển bền vững, làng nghề không thể chỉ trông chờ vào lượng khách du lịch mà cần tạo ra những sản phẩm, dịch vụ đủ hấp dẫn để trở thành điểm đến trong hành trình của du khách. Muốn vậy, người làm nghề phải quan tâm từ thiết kế mẫu mã, chất lượng, giá bán đến cách giới thiệu câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm.

Tại làng lụa Mã Châu (xã Nam Phước), chị Trần Thị Yến - Phó Giám đốc Công ty TNHH Tơ lụa Mã Châu, người tiếp nối nghề dệt lụa của gia đình Nghệ nhân Ưu tú Trần Hữu Phương, đang từng bước đưa sản phẩm tơ lụa truyền thống thích ứng với nhu cầu tiêu dùng hiện đại. Thay vì chỉ duy trì những dòng sản phẩm quen thuộc, chị chú trọng cải tiến kỹ thuật, chất liệu, hoa văn và kết nối với các nhà thiết kế thời trang nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ.

Một trong những hướng đi cho thấy hiệu quả là nghiên cứu phục hồi các dòng lụa truyền thống từng mai một như gấm, đoạn, sa, nhiễu, the và đặc biệt là Lãnh Hoa, loại vải từng được sử dụng trong trang phục cung đình. Nếu sản xuất hoàn toàn bằng phương pháp thủ công như trước đây, một tấm Lãnh Hoa có thể cần nhiều người thợ thực hiện trong thời gian dài, khiến chi phí rất cao. Vì vậy, việc cải tiến kỹ thuật dệt, kết hợp kinh nghiệm truyền thống với thiết bị sản xuất phù hợp trở thành giải pháp quan trọng để sản phẩm có khả năng tiếp cận thị trường.

Không dừng lại ở việc phục hồi những mẫu vải cổ, cơ sở dệt lụa Mã Châu còn chú trọng điều chỉnh họa tiết, chất liệu theo yêu cầu của các nhà thiết kế, đưa lụa truyền thống vào những bộ sưu tập thời trang đương đại. Những tấm lụa mang đặc trưng mộc mạc của xứ Quảng nhờ đó có thêm không gian ứng dụng, vượt ra khỏi phạm vi làng nghề để tiếp cận khách hàng trong nước và quốc tế.

Động lực từ chính sách

Nghị quyết số 58/2026/NQ-HĐND của HĐND thành phố, có hiệu lực từ ngày 10/7, kỳ vọng tạo thêm nguồn lực hỗ trợ hoạt động khuyến công và phát triển sản phẩm lưu niệm phục vụ du lịch. Theo đó, các cơ sở sản xuất tại địa bàn đồng bằng được hỗ trợ 50% chi phí đầu tư máy móc, thiết bị và chuyển giao công nghệ, tối đa 300 triệu đồng/đơn vị; đối với khu vực miền núi, biên giới, hải đảo, mức hỗ trợ lên đến 80% với cùng mức trần. Đối với mô hình trình diễn kỹ thuật, thành phố hỗ trợ 30% chi phí, tối đa 1 tỷ đồng/mô hình. Hoạt động áp dụng sản xuất sạch hơn cũng được hỗ trợ 30% chi phí xây dựng mô hình thí điểm, tối đa 500 triệu đồng/mô hình.

Ngoài ra, chính sách còn hướng đến hỗ trợ các cơ sở xây dựng thương hiệu, ứng dụng công nghệ số và mở rộng thị trường. Theo đó, việc thiết lập mã QR, mã vạch được hỗ trợ tối đa 10 triệu đồng/sản phẩm, không quá 30 triệu đồng/đơn vị; xây dựng, vận hành trang thông tin điện tử và đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử được hỗ trợ tối đa 50 triệu đồng/đơn vị. Hoạt động xây dựng và đăng ký nhãn hiệu được hỗ trợ tối đa 35 triệu đồng/nhãn hiệu. Thành phố còn dành kinh phí hỗ trợ tổ chức bình chọn sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu, truyền thông và quảng bá sản phẩm.

Với các làng nghề mộc, tre dừa, điêu khắc, dệt lụa và sản xuất hàng lưu niệm trên địa bàn, những chính sách này mở ra cơ hội đầu tư thiết bị phù hợp, cải tiến mẫu mã và đưa sản phẩm tiếp cận thị trường rộng hơn. Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Tiếp, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề thành phố Đà Nẵng, cho rằng cùng với nỗ lực của người làm nghề, các chính sách hỗ trợ khuyến công và phát triển sản phẩm lưu niệm được kỳ vọng tạo thêm động lực để nghề truyền thống nâng cao giá trị, mở rộng thị trường tiêu thụ.

Sức sống của nghề truyền thống bên cạnh số lượng sản phẩm làm ra, còn ở khả năng tạo việc làm, duy trì đội ngũ thợ lành nghề và đưa giá trị văn hóa vào đời sống đương đại. Khi người làm nghề chủ động đổi mới, chính sách hỗ trợ được triển khai đúng nhu cầu và thị trường tiêu thụ được mở rộng, sản phẩm thủ công Đà Nẵng sẽ có thêm cơ hội nâng cao giá trị, phát triển bền vững.

Làng nghề tham gia công nghiệp văn hóa

Việc ứng dụng công nghệ số và mở rộng không gian biểu diễn nghệ thuật đã giúp những giá trị truyền thống có thêm cơ hội trở thành sản phẩm sáng tạo, mang lại lợi ích kinh tế và mở rộng thị trường.

Công nghệ số mở thêm không gian sáng tạo

Hơn 10 năm dành công sức sưu tầm những dụng cụ, hiện vật gắn với nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước, ông Lê Văn Hòa, Giám đốc Bảo tàng Ký ức điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước - Ngũ Hành Sơn, đã xây dựng một không gian giới thiệu lịch sử nghề qua hơn 300 hiện vật. Từ những chiếc đục, công cụ chế tác đến sản phẩm của nhiều thế hệ thợ đá, mỗi hiện vật đều chứa đựng câu chuyện về kỹ thuật, thẩm mỹ và đời sống của người làm nghề. Điều này cho thấy di sản nghề truyền thống có thể trở thành nguồn tư liệu cho hoạt động trưng bày, giáo dục, thiết kế sáng tạo và phát triển nội dung văn hóa số.

Nếu những hiện vật, kỹ thuật chế tác và câu chuyện nghệ nhân được số hóa thành dữ liệu hình ảnh, video, mô hình 3D hoặc không gian tham quan thực tế ảo, giá trị của nghề đá Non Nước có thể tiếp cận công chúng vượt ra ngoài phạm vi làng nghề. Đây cũng là cơ sở để hình thành những sản phẩm triển lãm số, phim tư liệu, nội dung quảng bá du lịch và trải nghiệm tương tác.

Thực tế, nghề điêu khắc đá Non Nước đã trải qua quá trình đổi mới công cụ sản xuất, kết hợp kỹ thuật thủ công với máy móc cơ giới nhằm nâng cao năng suất và đa dạng hóa sản phẩm. Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ trong sản xuất mới là một phần của quá trình chuyển đổi. Để tham gia sâu hơn vào công nghiệp văn hóa, làng nghề cần chuyển từ tư duy gia công sản phẩm sang sáng tạo, xây dựng thương hiệu và khai thác giá trị nghệ thuật.

Không chỉ tạo ra sản phẩm hữu hình, cộng đồng nghệ nhân còn góp phần làm phong phú các hoạt động nghệ thuật biểu diễn. Những nghề làm trang phục, nhạc cụ, đạo cụ và sản phẩm trang trí truyền thống có thể trở thành một phần của chuỗi cung ứng cho sân khấu, lễ hội và các chương trình du lịch văn hóa.

Kết nối làng nghề với công nghiệp biểu diễn

Theo NSƯT Trần Ngọc Tuấn, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu thành phố, nghệ thuật biểu diễn có tiềm năng phát triển theo hướng công nghiệp văn hóa gắn với du lịch. Ông đề xuất xây dựng Tuần lễ sân khấu Đà Nẵng định kỳ, đồng thời khuyến khích ứng dụng công nghệ 3D, mapping và thực tế ảo trong dàn dựng, quảng bá tác phẩm. Các chương trình biểu diễn kết hợp trình diễn nghề thủ công, thiết kế trang phục, âm nhạc truyền thống và công nghệ sân khấu hiện đại có thể là hướng đi mới cho các làng nghề. Công nghệ trình chiếu 3D mapping, thực tế tăng cường, âm thanh và ánh sáng có thể góp phần kể lại câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ hấp dẫn hơn, nhất là với du khách quốc tế và khán giả trẻ.

Tại Tuần lễ sáng tạo Hội An 2026, bản đồ số các không gian nghệ thuật và sáng tạo được giới thiệu dưới dạng thử nghiệm. Quét mã QR, người dùng có thể tìm hiểu các địa điểm ở ba phường Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và xã Tân Hiệp. Trong khuôn khổ sự kiện, chuỗi tập huấn “Làng nghề lên số” hướng dẫn nghệ nhân, hộ kinh doanh và người trẻ cách giới thiệu sản phẩm bằng hình ảnh, video và các công cụ số.

Cơ hội cho làng nghề tham gia công nghiệp văn hóa cũng đang được cụ thể hóa trong định hướng phát triển của thành phố. Kế hoạch số 185/KH-UBND ngày 17/4/2026 của UBND thành phố xác định nhiều nhiệm vụ gắn bảo tồn làng nghề với sáng tạo, công nghệ và phát triển thị trường. Kế hoạch dự kiến năm 2027 triển khai số hóa mô hình làng nghề gắn với du lịch, xây dựng nền tảng xúc tiến thương mại thủ công mỹ nghệ bằng công nghệ thực tế ảo và thực tế tăng cường (VR/AR).

Thành phố cũng đặt ra nhiệm vụ xây dựng cơ chế phát huy, bảo tồn làng nghề truyền thống, đặc biệt trong lĩnh vực mây và gỗ mỹ nghệ; phát triển thương hiệu sản xuất xanh cho làng nghề. Đây là hướng đi tạo điều kiện để sản phẩm thủ công tiếp cận thị trường bằng phương thức mới, đồng thời mở ra khả năng liên kết giữa nghệ nhân, doanh nghiệp công nghệ, nhà thiết kế và đơn vị tổ chức biểu diễn.

Tuy nhiên, để chính sách thực sự đi vào đời sống, cần xác định những sản phẩm có khả năng tham gia chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, thay vì hỗ trợ dàn trải. Thành phố có thể ưu tiên các mô hình số hóa nghề đá Non Nước, phát triển sản phẩm thiết kế từ thổ cẩm Cơ Tu, kết nối nghệ nhân với các chương trình nghệ thuật biểu diễn, triển lãm và sự kiện văn hóa.

Từ những đôi bàn tay lưu giữ kỹ năng và ký ức cộng đồng đều có thể tham gia vào hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Khi công nghệ số trở thành công cụ sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn mở rộng thị trường và chính sách hỗ trợ đi đúng nhu cầu, những giá trị làng nghề truyền thống Đà Nẵng sẽ có thêm cơ hội chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế, góp phần định hình bản sắc riêng của thành phố trong phát triển công nghiệp văn hóa.

Hướng mở từ du lịch

Từ nguồn thu vé tham quan ở các làng nghề truyền thống trên địa bàn Hội An, câu hỏi đặt ra là làm gì để dòng tiền và cơ hội từ du lịch ở lại với người làm nghề.

Trải nghiệm ở làng nghề

Một tấm vé tham quan làng gốm Thanh Hà đi vào đời sống làng nghề như thế nào? Theo ThS. Bùi Thị Tiến (Trường Đại học Quảng Nam), từ phỏng vấn cán bộ quản lý tại Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Hội An Tây, 40% nguồn thu vé tham quan được chuyển về cơ quan quản lý phường, 60% phân bổ cho ban quản lý làng nghề để phục vụ hoạt động và chia sẻ lợi ích với các hộ dân, nghệ nhân tham gia.

Tại thời điểm khảo sát, khoản bồi dưỡng cho nhóm thợ trực tiếp phục vụ du lịch bình quân khoảng 52,1 triệu đồng/người/năm. Con số này cho thấy một phần giá trị từ tấm vé đã trở lại với người làm nghề. Ngoài khoản bồi dưỡng, du lịch còn mở thêm đầu ra cho sản phẩm. Khách đến xưởng có thể xem thợ tạo hình, tự tay nặn gốm và mua sản phẩm ngay tại làng.

Nguồn thu ấy cũng chịu tác động của biến động lượng khách. Theo đó, Thanh Hà đón hơn 576 ngàn lượt khách năm 2023, 509 ngàn lượt năm 2024 và 255 ngàn lượt năm 2025. Ở quy mô từng hộ, vị trí xưởng cũng ảnh hưởng đến cơ hội đón khách. Khách quốc tế thường tập trung ở trục đường chính và Công viên đất nung, trong khi nhiều xưởng nằm sâu trong các con hẻm.

Các chuyên gia du lịch đề xuất dùng bản đồ QR để gợi ý tuyến đi bộ vào các xưởng, tiến tới sử dụng dữ liệu lượt khách theo thời gian thực để điều tiết dòng người. Một đề xuất khác là ghi lại lời kể của thợ gốm về từng xưởng, lò nung và dòng sản phẩm, rồi kết nối nội dung thuyết minh với thông tin đặt chỗ trải nghiệm. Cùng với việc mở thêm cơ hội đón khách cho các hộ, các chuyên gia đề xuất dành một phần nguồn thu du lịch cho truyền nghề, hỗ trợ nghệ nhân và bảo vệ không gian sản xuất. Việc phân bổ cần công khai và có đại diện cộng đồng tham gia.

Ở Trà Quế, trải nghiệm của khách bắt đầu trên những luống rau đang được canh tác. Qua việc làm đất, trồng và tưới rau, khách có thể tìm hiểu cách người dân chọn giống, chăm cây và dùng rong sông Cổ Cò làm phân bón. Bữa ăn chế biến từ rau tại làng nối câu chuyện ngoài vườn với cách sử dụng nông sản trong đời sống hằng ngày.

Theo đó, lượng khách tham quan Trà Quế tăng từ 5.833 lượt năm 2022 lên 36.940 lượt năm 2025. Các hộ dân có thêm cơ hội làm dịch vụ hướng dẫn, dạy nấu ăn, phục vụ ăn uống và lưu trú. Cùng với đà tăng của lượng khách, việc bố trí nhà hàng, cơ sở lưu trú và hạ tầng đón khách đặt ra yêu cầu bảo vệ diện tích đất trồng rau, đường nội đồng và cảnh quan sản xuất.

Các chuyên gia nhận định rằng đô thị hóa có thể làm thu hẹp đất canh tác, trong khi biến động nguồn nước và nguồn rong ảnh hưởng đến phương thức sản xuất truyền thống. Việc bảo vệ không gian canh tác khi hoàn thiện hạ tầng đón khách, phát triển trải nghiệm theo mùa vụ, đồng thời tăng liên kết giữa các hộ trồng rau và đơn vị làm du lịch để ổn định đầu ra nông sản được đặt ra. Khi có thêm thu nhập từ cả bán rau lẫn đón khách, người trồng rau có thêm lý do kinh tế để gắn bó với ruộng vườn.

Giữ người trẻ làm nghề

Nghệ nhân nhân dân Huỳnh Sướng (Làng mộc Kim Bồng) cho rằng, du lịch ngày càng chú trọng trải nghiệm văn hóa và bản địa, do vậy, các làng nghề truyền thống có nhiều tiềm năng trở thành không gian trải nghiệm, góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, tạo sinh kế cho cộng đồng và nâng cao giá trị của di sản. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, biến đổi nhu cầu thị trường, sự thiếu hụt nhân lực kế cận và những thay đổi trong phương thức sản xuất đang đặt ra nhiều thách thức đối với việc duy trì sức sống của các làng nghề.

Theo ông, thực tiễn phát triển cho thấy việc bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề Kim Bồng vẫn đứng trước nhiều vấn đề cần được quan tâm. Từ hoạt động sản xuất nghề truyền thống chưa thực sự ổn định; lực lượng lao động trẻ tham gia nghề còn hạn chế; sản phẩm và phương thức tổ chức hoạt động du lịch chưa khai thác đầy đủ giá trị văn hóa của nghề. Để thích ứng với nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường và thu hút khách du lịch, làng mộc Kim Bồng cần không ngừng đổi mới mẫu mã, hình thức sản phẩm và phương thức giới thiệu, quảng bá làng nghề.

Cạnh đó, không chỉ riêng Kim Bồng, các làng nghề đang tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực, đặc biệt là lực lượng kế nghiệp. Một bộ phận nghệ nhân gạo cội hiện đã lớn tuổi, đến tuổi nghỉ hưu hoặc không còn đủ sức khỏe để tiếp tục lao động. Trong khi đó, lực lượng kế cận còn khá mỏng; một số người không tiếp tục theo nghề hoặc chuyển sang những công việc khác vì nhiều nguyên nhân. Lực lượng lao động trẻ tại địa phương tuy có sự năng động và nhiệt huyết nhưng chưa thực sự đáp ứng đầy đủ yêu cầu về tay nghề, kỹ năng nghề nghiệp và khả năng phục vụ khách du lịch trong bối cảnh mới. Nếu không có những giải pháp phù hợp để đào tạo, thu hút và duy trì thế hệ kế nghiệp, nguy cơ đứt gãy quá trình truyền nghề và duy trì sức sống của làng nghề là vấn đề cần được quan tâm.

Theo đề xuất của nghệ nhân Huỳnh Sướng, người trẻ cần được học kỹ thuật mộc cùng với kỹ năng thiết kế, kinh doanh, truyền thông và du lịch. Tay nghề giúp họ tạo ra sản phẩm mang dấu ấn Kim Bồng. Khả năng thiết kế và tìm khách hàng giúp họ có cơ hội sống bằng sản phẩm do mình làm ra. Khi tổ chức lại không gian làng, ông cũng đề xuất bố trí hài hòa nơi sản xuất, sinh hoạt cộng đồng, trải nghiệm và đón khách, để hoạt động tham quan có thể diễn ra bên cạnh công việc thường ngày của người thợ.

Từ Thanh Hà đến Trà Quế và Kim Bồng, số lượt khách cho biết sức hút của điểm đến. Hiệu quả giữ nghề còn có thể nhìn từ những việc diễn ra sau chuyến tham quan, đó là người thợ gốm có thêm đơn hàng và nguồn lực truyền nghề, hộ trồng rau có thu nhập để tiếp tục canh tác, người học mộc có cơ hội trở thành người sống được bằng nghề. Đó là những kết quả có thể theo dõi qua từng mùa khách và qua nhiều năm.