Chuyển đổi số sát nhu cầu miền núi

Điện thoại thông minh đã hiện diện ở nhiều khu dân cư miền núi, nhưng vẫn có nơi điện lưới chưa đến, sóng di động đôi lúc chập chờn. Khi thủ tục hành chính được đưa lên mạng, một đường truyền ổn định và người hướng dẫn tận tình trở thành những điều kiện thiết thực để người dân sử dụng được dịch vụ số.

Khoảng cách tiếp cận số

Tại xã Trà My, hơn 92% người dân sở hữu, sử dụng điện thoại thông minh. Dẫu vậy, khả năng tiếp cận công nghệ ở các khu dân cư vẫn còn nhiều hạn chế. Ở thôn Đồng Trầu, Tổ đoàn kết số 11 và 13 chưa được đấu nối điện lưới quốc gia, sóng di động đôi lúc chập chờn. Việc tra cứu thông tin và thực hiện dịch vụ trực tuyến gặp trở ngại. Chưa kể, nhiều người cao tuổi còn lúng túng khi thao tác trên thiết bị.

Theo bà Võ Thị Thúy Hằng, Phó Chủ tịch UBND xã Trà My, Chiến dịch “Bình dân học vụ số” được triển khai tại nhiều khu dân cư. Lực lượng Công an xã phối hợp các tổ công nghệ số cộng đồng hướng dẫn kích hoạt định danh điện tử, kê khai hồ sơ và sử dụng dịch vụ công. Đến ngày 31/10/2026, xã đã thu nhận 16.048 tài khoản định danh điện tử mức độ 2 cho công dân từ đủ 6 tuổi trở lên; 14.789 tài khoản được kích hoạt, đạt 92,15%. Từ ngày 1/7/2025 đến 31/10/2026, Trung tâm Phục vụ hành chính công tiếp nhận 8.462 hồ sơ, có 8.102 hồ sơ trực tuyến, chiếm 95,75%.

Tỷ lệ hồ sơ trực tuyến chưa cho thấy rõ số người dân có thể tự hoàn thành thủ tục. Việc kê khai biểu mẫu, tải giấy tờ, kiểm tra thông tin và gửi hồ sơ vẫn cần sự trợ giúp của cán bộ đối với nhiều trường hợp. “Điều quan trọng là sau mỗi lần được hỗ trợ, người dân từng bước biết cách tự thực hiện ở những lần tiếp theo. Người dân cần được hướng dẫn kỹ để tự quản lý tài khoản và sử dụng tiện ích số trong đời sống hằng ngày”, bà Hằng nói.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, mạng lưới tổ công nghệ số cộng đồng được duy trì tại 11 thôn ở xã Trà My, toàn bộ thành viên đã được tập huấn kỹ năng trí tuệ nhân tạo (AI) cơ bản. Giữa năm 2026, xã tổ chức tập huấn AI, kỹ năng số cho 218 cán bộ, công chức và lực lượng nòng cốt. Các thành viên vận dụng kỹ năng mới để soạn tài liệu, thiết kế hình ảnh, video tuyên truyền. Trong đợt “Chiến dịch số toàn dân” đầu tháng 10/2026, các tổ hướng dẫn người dân sử dụng VNeID, thanh toán số, tạo mã QR và bảo vệ thông tin cá nhân.

Năm 2026, Trà My được bố trí 2 tỷ đồng cho nhiệm vụ khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, đến ngày 31/10 giải ngân gần 1,3 tỷ đồng, đạt 64,67%. Theo bà Hằng, việc cải thiện các khu vực kết nối chưa ổn định phải đi cùng hướng dẫn trực tiếp cho nhóm người dân còn hạn chế kỹ năng.

Nâng chất lượng kết nối

Sau khi hợp nhất địa giới hành chính, Đà Nẵng ghi nhận 116 thôn, cụm dân cư lõm sóng viễn thông, trong đó hơn 14 thôn chưa có điện lưới. Qua khảo sát, ngành chức năng và doanh nghiệp viễn thông phát hiện thêm 27 địa điểm, đưa tổng số khu vực cần khắc phục lên 143. Đến ngày 30/10/2026, toàn bộ 143 thôn, cụm dân cư đã được xử lý, hoàn thành 100% mục tiêu xóa lõm sóng của thành phố.

Theo Sở Khoa học và Công nghệ, riêng Viettel Đà Nẵng đã xây dựng, phát sóng hơn 36 trạm thu phát sóng di động (BTS), khắc phục tình trạng lõm sóng tại 116 thôn, cụm dân cư thuộc 18 xã. Thành phố còn được hỗ trợ 14 bộ thiết bị internet vệ tinh Starlink. Đến ngày 2/10/2026 đã lắp đặt, đưa vào sử dụng tại 4 thôn và 10 cơ sở đào tạo. Những điểm kết nối này bổ sung khả năng truy cập internet tại những nơi khó xây dựng hạ tầng truyền dẫn mặt đất.

Dù đã hoàn thành kế hoạch xóa lõm sóng, việc bảo đảm chất lượng kết nối vẫn còn những yêu cầu cần tiếp tục giải quyết. Sở Khoa học và Công nghệ sẽ rà soát các khu vực yếu sóng cục bộ, tham mưu kế hoạch phát triển hạ tầng viễn thông năm 2027. Thành phố cũng thống nhất triển khai thiết bị Starlink tại 6 xã biên giới để phục vụ phòng chống thiên tai. Kết quả xóa lõm sóng theo danh sách thống kê vì vậy cần được theo dõi cùng khả năng sử dụng dịch vụ trong từng thời điểm, nhất là ở các khu dân cư xa trung tâm và vùng sản xuất.

Theo Sở Khoa học và Công nghệ, các địa phương cần rà soát chất lượng viễn thông đến từng thôn, vùng sản xuất, phối hợp doanh nghiệp đối chiếu bản đồ phủ sóng với tình hình thực tế, ghi nhận vị trí kết nối chưa ổn định để kiến nghị xử lý. Bên cạnh đường truyền, việc duy trì điểm bưu chính phục vụ công cộng và điểm hướng dẫn dịch vụ trực tuyến cũng được đặt ra. Hạ tầng có thể được mở rộng nhưng người cao tuổi, hộ nghèo và những người chưa thành thạo thiết bị vẫn cần sự hướng dẫn thường xuyên.

Tại hội nghị tập huấn về công tác chuyển đổi số cho cán bộ 37 xã miền núi, bà Phạm Thị Ngọc Quyên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ cho hay đối với cấp xã, yêu cầu thiết thực là xác định đúng việc cần làm, đúng đối tượng và phù hợp với điều kiện của địa phương. Khi đề xuất một hoạt động, cần làm rõ nhu cầu cần giải quyết, kết quả mong muốn, trách nhiệm phối hợp và điều kiện để duy trì sau hỗ trợ.

Khi nhật ký điện tử và truy xuất nguồn gốc được áp dụng, câu hỏi trước hết là người dân có đủ điều kiện sử dụng và sản phẩm có thêm cơ hội ra thị trường hay không.

Nhu cầu số hóa

Hợp tác xã Sản xuất nông sản và dược liệu Bản Boa (thôn 3, xã Trà Giáp) đang xây dựng mô hình vườn - rừng đa tầng rộng 4ha. Dưới tán cây là những loại dược liệu như chè dây, gừng sẻ ruột vàng, mạch môn, thiên niên kiện và quế là một trong những sản phẩm chủ lực. Hợp tác xã đề xuất hỗ trợ nền tảng quản lý trang trại, truy xuất nguồn gốc và bán hàng trực tuyến.

Bà Nguyễn Thị Huê, Giám đốc Hợp tác xã cho rằng, người mua ngày càng cần dữ liệu chứng minh nguồn gốc, quá trình chăm sóc. Việc số hóa nhật ký canh tác ngay từ ngày gieo mầm giúp nhà vườn minh bạch tuổi cây và quy trình chăm sóc. Những công cụ ấy hiện mới là nhu cầu đề xuất. Hợp tác xã còn mong muốn kết nối doanh nghiệp phân phối, phát triển du lịch trải nghiệm để mở rộng đầu ra sản phẩm.

Ông Nguyễn Văn Thạnh, cán bộ Phòng Văn hóa - Xã hội xã Trà Giáp cho biết, quá trình chuyển đổi số ở địa phương đang gặp trở ngại vì địa hình đồi núi chia cắt, nhiều khu vực chưa có internet băng rộng ổn định, người dân thiếu thiết bị và kỹ năng sử dụng. Giải pháp triển khai phải tính đến quy mô kinh tế hộ và lực lượng hỗ trợ.

Năm 2026, xã được bố trí 2 tỷ đồng cho khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, danh mục ban đầu dành hơn 1,9 tỷ đồng cho công nghệ thông tin, hạ tầng số. Theo đó, địa phương đã tổ chức 7 lớp tập huấn cho cán bộ, lực lượng cộng đồng, người dân và hộ kinh doanh, đồng thời triển khai 4 điểm Wifi công cộng tại thôn.

Ông Phùng Văn Nam, Chủ tịch UBND xã Trà Giáp cho hay, nhu cầu ứng dụng công nghệ vào sinh kế cũng được đưa vào danh mục nhiệm vụ xã đăng ký cho năm 2027. Hạng mục truy xuất nguồn gốc, chống giả và định danh sản phẩm, khái toán 200 triệu đồng, cùng các đề xuất quan trắc thời tiết, chất lượng nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. Các hạng mục vẫn ở bước đề xuất, phải xem xét nguồn lực và điều kiện vận hành. Với sản xuất nhỏ lẻ, nhật ký dễ sử dụng và dữ liệu truy xuất được cập nhật thường xuyên là những yêu cầu thiết thực.

Giải pháp dễ áp dụng

VNPT Đà Nẵng là đơn vị triển khai thí điểm chuyển đổi số tại nhiều cơ sở sản xuất ở xã Hòa Vang với việc đưa dữ liệu vào quản lý sản xuất, sử dụng giải pháp quản lý nông nghiệp với 40 hộ, đồng thời triển khai thiết bị internet vạn vật (IoT) tưới dưa hấu, dưa lưới. Người dân tiếp nhận quy trình, ghi nhật ký điện tử trên điện thoại, chính quyền có thể tổng hợp thông tin vùng trồng và mùa vụ qua từng vụ.

Ông Trần Văn Tám, Phó Giám đốc Trung tâm Kinh doanh giải pháp - VNPT Đà Nẵng cho biết, thiết bị tưới IoT bước đầu hỗ trợ tiết kiệm thời gian, nhân công chăm sóc. Mô hình mới vận hành chính thức, chưa có số liệu định lượng về chi phí hay thu nhập. Hiện tại nền tảng phục vụ ba nhóm sử dụng, bao gồm chính quyền theo dõi dữ liệu sản xuất; hợp tác xã quản lý thành viên, kế hoạch và nhật ký canh tác; nông hộ ghi chép, cập nhật và tiếp nhận thông báo qua điện thoại thông minh. Hiệu quả ứng dụng phụ thuộc vào việc duy trì cập nhật dữ liệu thường xuyên, đồng bộ giữa các nhóm sử dụng.

Với các hộ sản xuất nhỏ, chi phí duy trì cần được tính toán. Ông Tám nói: “Chúng tôi thu phí khoảng 360 nghìn đồng/năm, gồm chi phí phần mềm và duy trì hỗ trợ cho người dân. Trong giai đoạn đầu, VNPT triển khai thí điểm; khi người dân khai thác tốt rồi mới tiến hành thu phí. VNPT còn bố trí đầu mối chuyển giao cho cán bộ xã, hướng dẫn lập dữ liệu vùng trồng, tập huấn thao tác trên ứng dụng cho nông dân và theo dõi hoạt động của thiết bị IoT. Những khu vực kết nối yếu cần được khảo sát phương án hạ tầng trước khi triển khai, kể cả khả năng sử dụng internet vệ tinh nếu phù hợp”.

Ở góc độ hỗ trợ đổi mới sáng tạo, TS. Nguyễn Quyết, công tác tại Trung tâm Đổi mới sáng tạo Đà Nẵng nhìn nhận, các địa phương miền núi có lợi thế về sâm, quế, dược liệu và những sản phẩm bản địa, nhưng còn khó khăn về giống, công nghệ bảo quản, chế biến và xác thực nguồn gốc. Những giải pháp như nhân giống sạch bệnh, chế phẩm vi sinh, sấy nhiệt độ thấp, nhật ký canh tác hay mã truy xuất cần được lựa chọn theo loại sản phẩm và khả năng đầu tư. Khi sản xuất chưa có đầu ra ổn định, sự hỗ trợ cần bao gồm việc chuẩn hóa bao bì, nhãn hiệu, tìm kiếm đơn vị thu mua và hướng dẫn bán hàng trực tuyến.

Máy tính, máy quét được trang bị tại một số nhà sinh hoạt thôn, các tổ công nghệ số cộng đồng được kiện toàn. Tuy nhiên, hiệu quả mô hình thôn thông minh phụ thuộc vào việc duy trì hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công, VNeID và thanh toán điện tử.

Cả thôn cùng học

Tại thôn Lộc Đông (xã Nông Sơn), mô hình “Chi hội số - Gia đình số” được triển khai với 30 hộ tham gia, lấy các gia đình trẻ am hiểu công nghệ làm nòng cốt hỗ trợ cộng đồng sử dụng tiện ích số. Công an xã phối hợp hướng dẫn người dân sử dụng VNeID. Hiệu quả mô hình đang được đánh giá trước khi nhân rộng.

Ông Lý Xuân Phong, Chủ tịch UBND xã Nông Sơn cho biết, địa phương duy trì 13 tổ công nghệ số cộng đồng tại 13 thôn với 91 thành viên, phối hợp Công an xã và các đoàn thể hướng dẫn người dân cài đặt, sử dụng VNeID, DaNang Smart City và dịch vụ công trực tuyến. Năm 2026, xã trang bị máy quét tài liệu cho các thôn, bổ sung máy tính, máy in cho 8 thôn còn thiếu nhằm phục vụ số hóa hồ sơ, hỗ trợ người dân thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến ngay tại cơ sở.

Đến nay, địa phương đã hỗ trợ kích hoạt khoảng 13.800/15.100 tài khoản định danh điện tử, đạt 91,4%. Tuy nhiên, khả năng sử dụng công nghệ giữa các nhóm dân cư vẫn còn chênh lệch giữa người trẻ, người cao tuổi. Theo đó, hiệu quả chuyển đổi số không chỉ thể hiện qua tỷ lệ kích hoạt tài khoản mà còn ở khả năng tự sử dụng dịch vụ số của người dân, cũng như việc duy trì nhân lực quản lý, vận hành thiết bị tại các thôn.

Dù Nông Sơn có hơn 90% hộ dân sử dụng internet, song chất lượng kết nối giữa các thôn chưa đồng đều, nhất là khu vực xa trung tâm, địa hình phức tạp. Một số hộ nghèo, cận nghèo còn thiếu thiết bị, hạn chế kỹ năng số và nhận diện lừa đảo trực tuyến. Ngày 29/10, xã tổ chức tập huấn chuyển đổi số, thương mại điện tử cho gần 100 hộ kinh doanh, tập trung tháo gỡ vướng mắc trong quản lý gian hàng, đơn hàng và thanh toán trực tuyến.

Vận hành sau đầu tư

Tại xã Phước Hiệp, 4 tổ công nghệ số cộng đồng được thành lập nhằm hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ trực tuyến. Ông Phạm Công Dụng, cán bộ Phòng Văn hóa - Xã hội xã thông tin, địa phương đã bố trí 54 điểm Wifi, 22 cụm truyền thanh thông minh IP. Tháng 10/2026, cả 4 thôn được trang bị máy tính, máy in, máy quét phục vụ số hóa hồ sơ, giải quyết thủ tục hành chính tại khu dân cư. Ban nhân dân thôn chịu trách nhiệm quản lý thiết bị, phối hợp các tổ công nghệ số hướng dẫn người dân sử dụng.

Theo ông Dụng, hiệu quả khai thác còn phụ thuộc đường truyền internet và người hướng dẫn tại chỗ. Khoảng 70% dân số Phước Hiệp là đồng bào dân tộc thiểu số; nhiều hộ chưa có điện thoại thông minh, kỹ năng công nghệ còn hạn chế. Với khoảng 38 hộ kinh doanh nhỏ lẻ, địa phương đã hướng dẫn thanh toán bằng mã QR, tiếp cận phần mềm quản lý bán hàng. Một số hộ bắt đầu áp dụng, nhưng việc mở rộng còn phụ thuộc thiết bị, kỹ năng và thói quen giao dịch của cả người bán lẫn người mua.