Đà Nẵng nhiều tài nguyên, vì sao vẫn thiếu vật liệu xây dựng?

Vì sao một địa phương có tài nguyên lại chưa thể bảo đảm nguồn cung vật liệu ổn định với giá cả hợp lý? Vì sao tài nguyên hiện hữu nhưng các công trình vẫn có nguy cơ thiếu vật liệu? Và quan trọng hơn, đâu là những vấn đề cần giải quyết để chuyển hóa tiềm năng tài nguyên thành năng lực phát triển thực tế?

Đây không chỉ là câu chuyện của ngành khai thác khoáng sản hay thị trường vật liệu xây dựng. Sâu xa hơn, đó là bài toán về chất lượng quy hoạch, hiệu quả thực thi chính sách và năng lực quản trị phát triển của chính quyền đô thị.

Khi quy hoạch tài nguyên chưa theo kịp nhu cầu phát triển

Trong quản lý kinh tế, tài nguyên khoáng sản và nguồn cung vật liệu xây dựng là hai khái niệm có quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Tài nguyên là những gì thiên nhiên ban tặng, còn nguồn cung là kết quả của một quá trình tổ chức kinh tế, kỹ thuật và quản lý.

Một mỏ đá có trữ lượng lớn nhưng chưa hoàn thành thủ tục pháp lý thì chưa thể khai thác, đưa sản phẩm ra thị trường. Một khu vực có nguồn cát dồi dào nhưng không đáp ứng điều kiện khai thác, bảo vệ môi trường hoặc vận chuyển thì cũng chưa thể trở thành nguồn cung hữu hiệu. Ngay cả khi vật liệu đã được khai thác, nếu chi phí vận chuyển quá cao hoặc không đến được công trường đúng thời điểm, lợi thế về tài nguyên cũng khó chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh.

Như vậy, từ tài nguyên trong lòng đất đến vật liệu tại công trường phải trải qua nhiều công đoạn: điều tra, đánh giá trữ lượng, quy hoạch, cấp phép, khai thác, chế biến, vận chuyển, phân phối và sử dụng. Mỗi công đoạn đều có những yêu cầu pháp lý, kỹ thuật và kinh tế riêng. Chỉ cần một khâu bị ách tắc, toàn bộ chuỗi cung ứng có thể bị ảnh hưởng.

Điều đáng quan tâm là trong thực tiễn quản lý, chúng ta thường chú trọng đến trữ lượng khoáng sản, số lượng mỏ được quy hoạch hoặc số giấy phép đã cấp, trong khi những chỉ tiêu trực tiếp phản ánh hiệu quả cung ứng như sản lượng khai thác thực tế, khả năng đáp ứng nhu cầu, thời gian vận chuyển và giá vật liệu đến chân công trình lại chưa phải lúc nào cũng được xem xét một cách đồng bộ.

Chính khoảng cách giữa tiềm năng tài nguyên và năng lực cung ứng thực tế là điểm khởi đầu để nhận diện những hạn chế cần tiếp tục nghiên cứu, khắc phục.

Một trong những vấn đề cần được xem xét là sự đồng bộ giữa quy hoạch khoáng sản với quy hoạch phát triển đô thị, quy hoạch kết cấu hạ tầng và kế hoạch đầu tư xây dựng. Đối với một đô thị đang phát triển nhanh như Đà Nẵng, nhu cầu vật liệu xây dựng không phân bố đều theo thời gian và không gian.

Có những thời điểm nhiều công trình giao thông, khu đô thị, khu công nghiệp và dự án đầu tư công đồng loạt triển khai, làm nhu cầu cát, đá, đất san lấp tăng mạnh trong thời gian ngắn. Nếu việc dự báo nhu cầu vật liệu chưa gắn chặt với tiến độ thực hiện từng dự án, khả năng mất cân đối cung - cầu là điều khó tránh khỏi.

Đáng chú ý, sau khi mở rộng địa giới hành chính, Đà Nẵng có thêm không gian tài nguyên và những cơ hội mới trong tổ chức cung ứng vật liệu. Tuy nhiên, không gian hành chính rộng hơn không có nghĩa là khoảng cách kinh tế được thu hẹp. Các mỏ khoáng sản có thể nằm xa những khu vực tập trung xây dựng. Địa hình miền núi, điều kiện giao thông, tải trọng đường bộ và yêu cầu bảo vệ môi trường có thể làm tăng đáng kể chi phí khai thác, vận chuyển.

Bởi vậy, quy hoạch khoáng sản không nên chỉ dừng lại ở câu hỏi có bao nhiêu mỏ, trữ lượng bao nhiêu, mà cần trả lời thêm: Mỏ đó phục vụ khu vực nào? Công suất khai thác có đáp ứng nhu cầu theo từng giai đoạn hay không? Chi phí vận chuyển đến các công trình trọng điểm là bao nhiêu? Và nguồn cung có thể được huy động kịp thời khi thị trường biến động hay không?

Nói cách khác, cần chuyển từ tư duy quy hoạch tài nguyên theo địa điểm sang tư duy quy hoạch nguồn cung theo nhu cầu phát triển. Đây là sự thay đổi có ý nghĩa căn bản.

Quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng

Bài toán vật liệu xây dựng của Đà Nẵng đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy quản lý. Trong cách tiếp cận truyền thống, các cơ quan quản lý thường thực hiện chức năng theo từng lĩnh vực: cơ quan chuyên môn về khoáng sản quản lý hoạt động khai thác; ngành xây dựng theo dõi nhu cầu và giá vật liệu; cơ quan quản lý đầu tư theo dõi tiến độ dự án; ngành giao thông quản lý hạ tầng vận tải; chính quyền địa phương giải quyết các vấn đề phát sinh trên địa bàn.

Mỗi chức năng đều cần thiết. Tuy nhiên, nếu thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả, những thông tin quan trọng có thể bị phân tán. Cơ quan quản lý khoáng sản biết công suất được cấp phép nhưng chưa chắc nắm đầy đủ nhu cầu theo tiến độ từng công trình. Chủ đầu tư biết khối lượng vật liệu cần sử dụng nhưng có thể thiếu thông tin cập nhật về khả năng cung ứng thực tế. Doanh nghiệp khai thác nắm tình hình sản xuất, nhưng không phải lúc nào cũng có đủ dữ liệu để dự báo nhu cầu dài hạn.

Hệ quả là nguồn cung và nhu cầu có thể chưa được kết nối kịp thời. Đây chính là lý do cần chuyển từ quản lý các hoạt động riêng lẻ sang quản trị chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng.

Theo cách tiếp cận này, thành phố cần xây dựng hệ thống thông tin thống nhất, có khả năng theo dõi từ nguồn tài nguyên, giấy phép, công suất, sản lượng khai thác đến nhu cầu dự án, vận chuyển, phân phối và giá vật liệu. Hệ thống đó không nhất thiết phải bắt đầu bằng một nền tảng công nghệ phức tạp.

Trước hết, cần chuẩn hóa dữ liệu, xác định trách nhiệm cung cấp thông tin, thiết lập cơ chế cập nhật và công khai những chỉ tiêu phù hợp. Trên nền tảng đó, có thể từng bước ứng dụng hệ thống thông tin địa lý, cơ sở dữ liệu dùng chung và trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ dự báo cung - cầu, nhận diện nguy cơ thiếu hụt, phân tích chi phí vận chuyển và xây dựng các kịch bản điều hành.

Điều quan trọng là hình thành được năng lực ra quyết định dựa trên dữ liệu đáng tin cậy. Một hệ thống quản trị tốt phải có khả năng cảnh báo thiếu vật liệu trước khi công trình bị đình trệ, thay vì chỉ tìm giải pháp khi tình trạng khan hiếm đã xảy ra.

Không đánh đổi môi trường

Trong quá trình tìm kiếm giải pháp tăng nguồn cung, cần đặc biệt chú trọng nguyên tắc phát triển bền vững. Khoáng sản là nguồn tài nguyên hữu hạn. Hoạt động khai thác cát, đá, đất san lấp có thể tác động đến cảnh quan, môi trường, hệ sinh thái, an toàn giao thông và đời sống cộng đồng dân cư.

Đối với Đà Nẵng, nơi có hệ thống sông Vu Gia - Thu Bồn, các khu vực miền núi và vùng sinh thái nhạy cảm, yêu cầu quản lý khai thác khoáng sản càng cần được đặt trong mối quan hệ tổng thể với bảo vệ môi trường và an ninh nguồn nước. Do đó, tăng nguồn cung không thể đồng nghĩa với mở rộng khai thác bằng mọi giá.

Cần ưu tiên nâng cao hiệu quả sử dụng các mỏ hợp pháp, kiểm soát chặt chẽ sản lượng, phục hồi môi trường sau khai thác, nghiên cứu sử dụng vật liệu tái chế và vật liệu thay thế đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật.

Đặc biệt, đối với các công trình sử dụng vốn nhà nước, cần quan tâm đến hiệu quả sử dụng vật liệu ngay từ khâu khảo sát, thiết kế, lựa chọn giải pháp kỹ thuật và tổ chức thi công. Tiết kiệm một đơn vị vật liệu thông qua thiết kế hợp lý, giảm hao hụt hoặc tái sử dụng phù hợp cũng có ý nghĩa kinh tế không kém việc khai thác thêm một đơn vị tài nguyên. Quản trị nguồn cung vì vậy phải gắn với quản trị nhu cầu và hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Vấn đề không chỉ là xem xét việc chấp hành các quy định về quy hoạch, cấp phép và khai thác khoáng sản, mà cần đánh giá hiệu quả của toàn bộ hệ thống cung ứng vật liệu xây dựng. Trước hết, cần có một bức tranh đầy đủ về cân đối cung - cầu vật liệu xây dựng của thành phố trong giai đoạn 2026-2030, đặc biệt đối với cát, đá và đất san lấp phục vụ các công trình trọng điểm.

Tiếp đó, cần làm rõ năng lực khai thác thực tế của các mỏ đang hoạt động, những nguyên nhân khiến công suất chưa được sử dụng đầy đủ và khả năng bổ sung nguồn cung trong từng giai đoạn. Đồng thời, cần đánh giá cơ cấu giá vật liệu đến công trình, mức độ chênh lệch với các thị trường lân cận và tác động của biến động giá đến tổng mức đầu tư, dự toán, tiến độ và hiệu quả đầu tư công.

Đặc biệt, mỗi giải pháp quản lý cần được gắn với những kết quả có thể đo lường. Sau khi tháo gỡ thủ tục, sản lượng vật liệu tăng thêm bao nhiêu? Sau khi tổ chức lại vận chuyển, chi phí giao vật liệu giảm được bao nhiêu? Sau khi tăng cường phối hợp, số công trình bị gián đoạn vì thiếu vật liệu có giảm hay không? Trả lời những câu hỏi này sẽ giúp chuyển trọng tâm giám sát từ việc xem xét quá trình thực hiện sang đánh giá hiệu quả chính sách.

Cùng với đó, cần xác định rõ trách nhiệm của cơ quan đầu mối trong việc tổng hợp dữ liệu, dự báo nhu cầu, theo dõi thị trường và tham mưu giải pháp điều hành. Một chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có mục tiêu rõ ràng, dữ liệu kiểm chứng và trách nhiệm giải trình cụ thể.