Lịch sử không chỉ để nhớ

Lịch sử công tác dân tộc ở Quảng Nam - Đà Nẵng là câu chuyện mà càng đi qua thời gian càng nhận ra vẫn còn nhiều điều chưa được kể hết.

Đằng sau những mốc thành lập tổ chức, những chủ trương, chính sách qua từng thời kỳ là cuộc đời của bao con người, những bản làng từng chở che cách mạng, những nghĩa tình được thử thách trong kháng chiến và tiếp tục bồi đắp qua năm tháng hòa bình.

Tháng 6/1946, Tỉnh ủy Quảng Nam thành lập Phòng Quốc dân thiểu số. Một tổ chức ra đời giữa buổi đầu kháng chiến, khi miền núi không chỉ là địa bàn cư trú của đồng bào mà còn là vùng căn cứ có ý nghĩa chiến lược.

Từ dấu mốc ấy, công tác dân tộc từng bước hình thành và phát triển, gắn với một yêu cầu lớn là xây dựng niềm tin, tập hợp sức dân, vun đắp khối đoàn kết giữa miền xuôi và miền ngược.

Nhưng niềm tin không thể được tạo dựng chỉ bằng lời kêu gọi. Nó bắt đầu từ bữa cơm chung, mái nhà chung, từ việc học tiếng nói, hiểu phong tục và chia sẻ những nhọc nhằn của đồng bào dân tộc thiểu số miền núi.

Những cán bộ tiền trào như Quách Xân, Trịnh Trâm, Phạm Xuân Thâm (Sáu Do) cùng nhiều người khác đã để lại dấu ấn rất lâu trong ký ức đồng bào.

Có người đem chữ viết đến với bản làng, mở lớp học, làm những tờ tin Gung Dưr, Pru Dương bằng tiếng dân tộc. Có người kiên trì vận động, thuyết phục cộng đồng bằng sự thấu hiểu. Có người gắn bó với những tuyến giao vận, những hành lang căn cứ giữa núi rừng hiểm trở.

Điều đáng nhớ là lịch sử ấy không chỉ được làm nên bởi những cán bộ từ đồng bằng lên núi. Còn có những người mẹ, già làng, thanh niên và những gia đình miền núi đã nuôi dưỡng, chở che, dẫn đường, giữ bí mật, góp sức bảo vệ cán bộ và căn cứ cách mạng.

Tại hội thảo, có ý kiến đề xuất cần mở rộng không gian nghiên cứu, đặt các cộng đồng cư dân trong mối liên hệ lịch sử, văn hóa xuyên dãy Trường Sơn, kể cả vùng giáp biên giới Lào. Có góp ý về tư liệu nhân chứng, hình ảnh, hiện vật, ngôn ngữ và ký ức cộng đồng cần được khơi gợi từ những lời kể của người già, trong tên gọi tộc người, địa danh, phong tục…

Một gợi mở quan trọng từ ông Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo, người chủ trì hội thảo, là cần nhìn công trình vượt ra ngoài ý nghĩa tổng kết, ghi nhận lịch sử. Đây phải là nguồn tư liệu phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo và hoạch định chính sách dân tộc trong giai đoạn mới.

Công trình không chỉ để bảo tồn ký ức, mà còn phải giúp nhận diện điều kiện sống, đời sống của đồng bào; từ đó cung cấp căn cứ cho việc xây dựng chính sách trong những năm tiếp theo, nên đề xuất mở rộng không gian nghiên cứu cả vùng đất Đà Nẵng mới tới năm 2025.

Đó là yêu cầu đáng suy nghĩ khi Đà Nẵng đã mở rộng không gian phát triển, kết nối đô thị, đồng bằng, trung du với vùng núi rộng lớn của Quảng Nam trước đây. Một thành phố có không gian rộng hơn cần một tầm nhìn đầy đủ hơn về con người và những vùng đất cấu thành nên mình.

Những vấn đề chính sách về sinh kế, nhà ở, giáo dục, y tế, giao thông, bảo vệ rừng, giữ nguồn nước, gìn giữ tiếng nói và bảo tồn bản sắc văn hóa… cần nhìn nhận toàn diện. Bởi các dân tộc thiểu số là những cộng đồng có lịch sử, tập quán và điều kiện sống khác nhau. Muốn đề ra chính sách gì và đi vào cuộc sống, trước hết phải hiểu cuộc sống đồng bào.

Có lẽ, giá trị lớn nhất của việc biên soạn lịch sử công tác dân tộc không chỉ là tôn vinh, tri ân những người đã đóng góp công lao với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Quan trọng hơn, từ quá khứ ấy, chúng ta hiểu điều gì đã kết nối các cộng đồng lại bên nhau và hôm nay cần làm gì để tình nghĩa ấy tiếp tục được vun đắp trên mảnh đất “trăm ơn, nghìn nghĩa, vạn tình”.