baodanang.vn

Xã hội

Giang hồ mạng: Từ hiện tượng đến những hệ lụy

TS. TRẦN VĂN TUẤN

ĐNO - Giang hồ mạng với những màn phô trương thanh thế, phát ngôn gây chú ý và sức ảnh hưởng trên mạng xã hội đang đặt ra nhiều vấn đề đáng quan tâm. Xung quanh vấn đề này, TS. Trần Văn Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH Luật Nhật Việt, Chủ tịch Tập đoàn Thái Bảo phân tích bản chất hiện tượng, những hệ lụy đối với đời sống xã hội và yêu cầu phân định rõ ranh giới giữa nghĩa khí, tình nghĩa với việc thượng tôn pháp luật.

a(1).jpg
TS. Trần Văn Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH Luật Nhật Việt, Chủ tịch Tập đoàn Thái Bảo.

Đừng nhầm lẫn nghĩa khí với bất chấp pháp luật; càng không thể xem những màn phô trương trên mạng xã hội là chuyện giải trí vô thưởng vô phạt. Đằng sau thứ quyền lực được dựng lên bằng lượt xem, sự tung hô và những lời thách thức có thể là cả một hệ thống quan hệ, lợi ích và sự can thiệp trái pháp luật vào đời sống xã hội.

Đừng đánh đồng nghĩa khí với giang hồ mạng

Tôi đã suy nghĩ rất nhiều trước khi viết bài này. Bởi tôi hiểu rằng, dù muốn hay không, những điều sắp nói có thể ít nhiều ảnh hưởng đến một bộ phận anh em xã hội - những người sống nghĩa khí, hào sảng, sẵn sàng trợ giúp nhau lúc gian nan, hoạn nạn, khó khăn.

Không thể phủ nhận rằng trong đời sống vẫn có những người như thế. Họ sống nghĩa khí nhưng không phô trương, làm việc nghĩa nhưng không lấy đó làm công cụ đánh bóng tên tuổi, càng không đặt lợi ích trước mắt lên trên tất cả.

Họ hiểu ranh giới giữa tình nghĩa trong cuộc sống đời thường và những giới hạn mà pháp luật đặt ra. Không ít người trong số họ vẫn thường tâm sự, trao đổi, hỏi tôi về các quy định pháp luật để biết đâu là giới hạn cần phải tôn trọng.

Tôi trân trọng những con người ấy. Và chính vì trân trọng nên càng cần phải phân biệt rạch ròi giữa một bên là những người sống có nghĩa khí, biết giữ giới hạn pháp luật; một bên là những kẻ khoác lên mình chiếc áo giang hồ, lấy danh nghĩa nghĩa hiệp để che đậy những hành vi bất chấp pháp luật, coi thường trật tự xã hội, thậm chí xem sự sợ hãi của người khác là thước đo cho vị thế của mình. Giang hồ nghĩa khí và giang hồ mạng không phải là một.

Đặc biệt, cần nhìn nhận nghiêm túc hiện tượng giang hồ mạng hiện nay, bởi thứ đang diễn ra không đơn thuần là những màn khoe mẽ, phát ngôn ngông cuồng hay những cuộc khẩu chiến trên không gian mạng.

Bóc tách hiện tượng và những hệ lụy

Khi những biểu tượng giang hồ mạng lần lượt bị xử lý: Hồi chuông cảnh báo về một hiện tượng đã tồn tại quá lâu

Trong bối cảnh lực lượng Công an trên cả nước quyết tâm làm sạch môi trường mạng xã hội, đồng thời bảo vệ cuộc sống bình yên của Nhân dân, việc những cái tên như Huấn Hoa Hồng, Phú Lê, Hải Sapa, Dũng Trọc... và gần đây là Hiệp đen cùng đồng bọn bị bắt giữ, đã gióng lên một hồi chuông cảnh báo.

Điều đáng suy nghĩ không chỉ nằm ở việc những cá nhân này bị bắt giữ, mà còn ở chỗ họ đã tồn tại, hoạt động và bám rễ trong đời sống mạng xã hội suốt một thời gian dài. Họ có đủ thời gian để tạo dựng hình ảnh, xây dựng tầm ảnh hưởng, hình thành các mối quan hệ và tác động đến nhận thức, hành vi của một bộ phận người sử dụng mạng xã hội.

Một hiện tượng tồn tại lâu đến mức có thể để lại những hậu quả, hệ lụy sâu rộng như vậy thì không thể xem là chuyện cá nhân hay những trò tiêu khiển trên mạng.

Nếu không có sự vào cuộc kịp thời của các cơ quan chức năng, những gì đang diễn ra hoàn toàn có thể phát triển thành những hậu quả khó lường đối với trật tự xã hội.

Nói cách khác, vấn đề không chỉ là xử lý một vài cá nhân vi phạm, mà là nhận diện và ngăn chặn một hiện tượng có nguy cơ biến tướng thành những cấu trúc quyền lực phi pháp trong đời sống thực tế.

Một nghịch lý đáng lo ngại: Khi người ta đòi hỏi chứng minh tội phạm nhưng cố tình né tránh việc nhìn nhận hành vi phạm pháp

Một điều đáng ngạc nhiên là ngay sau khi những đối tượng mang danh giang hồ bị bắt giữ, trên mạng xã hội lập tức xuất hiện những người chuyên làm công việc bẻ chữ, diễn giải theo hướng bênh vực, thậm chí tìm cách biến những hành vi đáng lên án thành những chuyện bình thường.

Nguy hiểm hơn, trong số đó có cả những người hoạt động trong lĩnh vực pháp luật, kể cả luật sư. Họ có thể âm thầm hoặc công khai, lớn tiếng đòi hỏi cơ quan chức năng phải chứng minh tội phạm, phải chứng minh hành vi cấu thành tội phạm, phải tuân thủ các nguyên tắc tố tụng...

Đương nhiên, những yêu cầu về chứng minh tội phạm, suy đoán vô tội và bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa là những nguyên tắc pháp lý không thể xem nhẹ. Không ai được phép kết luận một người có tội khi chưa có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án.

Nhưng xin đừng đánh tráo vấn đề!

Không cần phải sử dụng tư cách luật sư, chỉ cần với tư cách một công dân, tôi muốn hỏi tất cả mọi người một câu: Có ai trong số những người bị bắt giữ mà không có bất kỳ hành vi vi phạm pháp luật nào hay không?

Xin lưu ý, tôi chỉ nói đến hành vi vi phạm pháp luật, chưa nói đến việc họ có tội hay không. Bởi việc xác định một người có phạm tội hay không phải thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng và được kết luận bằng bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án theo trình tự pháp luật.

Câu hỏi ấy, nếu nhìn thẳng vào bản chất vấn đề, cũng đã có câu trả lời: Không thể lấy nguyên tắc suy đoán vô tội để phủ nhận những hành vi vi phạm pháp luật đang được cơ quan chức năng xác minh, điều tra.

Thậm chí, những tội danh được khởi tố, phê chuẩn trong giai đoạn đầu mới chỉ phản ánh phạm vi điều tra ban đầu. Trong quá trình mở rộng điều tra, cơ quan chức năng còn có thể tiếp tục xác minh, làm rõ những hành vi khác, nếu có đủ căn cứ thì xem xét trách nhiệm hình sự đối với những tội danh độc lập khác.

Vì vậy, việc yêu cầu tôn trọng nguyên tắc tố tụng là chính đáng; nhưng lấy nguyên tắc ấy làm bình phong để đánh tráo bản chất sự việc, phủ nhận những dấu hiệu vi phạm hoặc cổ súy cho các đối tượng là một cách tiếp cận rất đáng phê phán.

Bảo vệ nguyên tắc pháp quyền không có nghĩa là phải bênh vực người có hành vi vi phạm pháp luật hay bảo vệ những kẻ có hành động gây nguy hại cho xã hội.

Đừng ngây thơ cho rằng giang hồ mạng chỉ biết khoe mẽ: Đằng sau màn hình là những mối quan hệ và lợi ích ngoài đời thực

Một bộ phận người nhân danh sự ngơ ngác, hoặc cố tình giả vờ ngơ ngác, thường đặt câu hỏi: Đám giang hồ này có làm gì đâu? Ngoài việc khoe mẽ, phát ngôn trên mạng xã hội thì có gì đáng lo ngại? Tôi cho rằng nhận thức như vậy là quá non nớt, nếu không muốn nói là một sự ngộ nhận nguy hiểm về bản chất của hiện tượng này.

Thực tế có thể hoàn toàn ngược lại.

Đối với một bộ phận giang hồ mạng, mạng xã hội không phải là đích đến mà chỉ là phương tiện. Nó là công cụ để tạo dựng hình ảnh, khuếch trương thanh thế, xây dựng ảnh hưởng và thiết lập những mối quan hệ có tính toán.

Có thể hình dung một công thức vận hành như sau:

Bước thứ nhất: Tạo dựng ảnh hưởng trên mạng xã hội thông qua hình ảnh, phát ngôn, những màn phô trương sức mạnh và sự tung hô của cộng đồng mạng.

Bước thứ hai: Dựa trên sức ảnh hưởng ấy để liên kết với nhau, hình thành các mối quan hệ, phân chia vai vế, thứ bậc và vị thế trong một mạng lưới.

Bước thứ ba: Từ những mối quan hệ đó, tiến tới phân chia địa bàn, tạo dựng sự chi phối, cát cứ trong những lĩnh vực hoặc khu vực nhất định.

Bước thứ tư: Đưa ảnh hưởng từ không gian mạng thâm nhập sâu vào các quan hệ xã hội ngoài đời thực.

Và khi đã bước ra khỏi màn hình điện thoại, những hoạt động này không còn đơn thuần là chuyện khoe mẽ hay tạo dựng hình ảnh nữa.

Chúng có thể nhúng tay vào đủ loại quan hệ xã hội: từ dàn xếp nợ nần, đòi nợ thuê, cho vay nặng lãi, tham gia tranh chấp đất đai, tranh chấp giữa các cổ đông góp vốn, cho đến những mâu thuẫn, giao dịch và quan hệ dân sự - kinh tế khác.

Nói một cách thẳng thắn, bất cứ nơi nào có thể nhìn thấy lợi ích, bất cứ quan hệ nào có thể khai thác thành tiền bằng quyền lực ngầm, đều có thể trở thành địa bàn để chúng tìm cách hoạt động.

Và những người phải gánh chịu hậu quả trực tiếp thường không phải là những kẻ có quan hệ, có tiền bạc hay có khả năng chống đỡ, mà chính là những người dân lương thiện, những người yếu thế, những người đang cần được pháp luật bảo vệ. Thậm chí có cả người già, phụ nữ và trẻ em.

Đây mới là điều đáng sợ.

Bởi khi một cá nhân hoặc nhóm người tự cho mình quyền đứng ra giải quyết các tranh chấp, áp đặt ý chí bằng thanh thế, sức ép hoặc sự đe dọa, thì họ không còn đơn thuần tham gia vào một quan hệ xã hội nữa. Họ đang tìm cách thay thế cơ chế giải quyết tranh chấp hợp pháp bằng một thứ quyền lực tự phát, không được pháp luật thừa nhận.

Mạng xã hội chỉ là bàn đạp: Lợi ích thực sự nằm ở những giao dịch và hoạt động ngoài đời thực

Cần nhìn nhận một cách tỉnh táo rằng, đối với những đối tượng này, mạng xã hội nhiều khi chỉ là công cụ để phô trương thanh thế, khuếch trương tầm ảnh hưởng, tạo dựng hình ảnh và gây dựng niềm tin hoặc sự e ngại từ những người xung quanh.

Mục đích cuối cùng không nhất thiết nằm ở lượt xem, lượt thích hay những lời tung hô. Những thứ ấy có thể chỉ là bàn đạp, là đòn bẩy để chúng bước ra đời thực, tham gia vào các giao dịch ngầm, các quan hệ làm ăn và những hoạt động phi pháp mang lại lợi ích vật chất khổng lồ.

Đằng sau vẻ ngoài hào nhoáng, những màn thể hiện tiền bạc, xe cộ, quan hệ và sức mạnh có thể là những hoạt động cần được cơ quan chức năng điều tra, làm rõ, chẳng hạn như: Trốn thuế; Đòi nợ thuê núp bóng hợp đồng mua bán nợ; Cưỡng đoạt tài sản có tổ chức; Và những hành vi vi phạm pháp luật khác phát sinh từ các quan hệ kinh tế, dân sự được sử dụng làm vỏ bọc.

Điều cần nhấn mạnh là không thể chỉ nhìn vào những gì được phô diễn trên mạng xã hội để đánh giá toàn bộ bản chất hoạt động của những cá nhân, nhóm người này. Cái cần được nhận diện là mối liên hệ giữa quyền lực được tạo dựng trên không gian mạng với những lợi ích, giao dịch và hoạt động ngoài đời thực.

Nếu chỉ dừng lại ở việc nhìn họ như những nhân vật thích khoe tiền, khoe quan hệ, thích phát ngôn ngông cuồng thì chúng ta đã bỏ qua phần nguy hiểm nhất của vấn đề.

Mạng xã hội có thể tạo ra một giang hồ bằng hình ảnh, nhưng chính những hoạt động ngoài đời thực mới có thể biến hình ảnh ấy thành một thứ quyền lực gây tổn hại cho xã hội.

Hệ lụy lớn nhất không chỉ là những vụ án hôm nay, mà còn là sự băng hoại nhận thức của cả một thế hệ ngày mai

Những hành vi và phương thức hoạt động nói trên để lại những hệ lụy rất lớn đối với xã hội. Thậm chí, không quá khi nói rằng, nếu các cơ quan chức năng không kịp thời phát hiện, ngăn chặn và triệt phá những hoạt động phi pháp này, chúng có thể góp phần làm băng hoại nhận thức và giá trị sống của cả một thế hệ.

Đó chính là con, cháu của chúng ta.

Hãy thử hình dung một đứa trẻ lớn lên trong môi trường mà mỗi ngày đều nhìn thấy những hình ảnh khoe tiền, khoe quyền lực, khoe quan hệ, những phát ngôn bất cần pháp luật, thách đố trên livestream, những màn thị uy và những lời tuyên bố có thể giải quyết mọi chuyện bằng sức mạnh.

Khi những hình ảnh ấy liên tục được lan truyền, được tung hô, được xem như biểu tượng của sự thành đạt, bản lĩnh hoặc vị thế xã hội, thì điều gì sẽ xảy ra với nhận thức của những người trẻ?

Một bộ phận có thể bắt đầu ngộ nhận rằng giàu là có quyền, có quan hệ là có thể đứng trên pháp luật, có nhiều người theo mình là có thể áp đặt người khác, thậm chí dùng sự sợ hãi của cộng đồng để chứng minh giá trị bản thân.

Đó là một sự đảo lộn nghiêm trọng về hệ giá trị.

Người lao động chân chính, người làm ăn bằng năng lực, người sống bằng tri thức, sự tử tế và tuân thủ pháp luật có thể bị lu mờ trước những hình ảnh được tô vẽ bằng tiền bạc, sự ngông cuồng và thứ quyền lực không chính danh.

Nếu không được nhận diện và ngăn chặn, hiện tượng này không chỉ tạo ra những vụ việc phi pháp trước mắt mà còn có thể gieo vào nhận thức xã hội một thứ chuẩn mực lệch lạc: muốn có vị thế thì phải có đàn em, muốn giải quyết vấn đề thì phải có người chống lưng, muốn được tôn trọng thì phải khiến người khác sợ hãi.

Hệ lụy ngay trước mắt: Khi người dân có tranh chấp lại tìm đến giang hồ thay vì tìm đến pháp luật

Nếu những hệ lụy đối với thế hệ tương lai là điều chúng ta cần cảnh báo, thì ngay trong hiện tại, hậu quả từ hiện tượng giang hồ mạng đã đặt ra một vấn đề rất đáng lo ngại.

Đó là sự hình thành một tâm lý xã hội lệch lạc: khi xảy ra tranh chấp, thay vì tìm đến các cơ quan nhà nước có thẩm quyền để yêu cầu giải quyết theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật, một bộ phận người dân lại nghĩ đến việc nhờ giang hồ can thiệp.

Vì sao?

Bởi họ đã bị tác động bởi những hình ảnh, những câu chuyện và những màn phô trương sức mạnh trên mạng xã hội. Họ tin rằng có thể nhờ những người này giải quyết công việc nhanh hơn, gọn hơn, hiệu quả hơn; thậm chí có thể đạt được kết quả mà con đường pháp lý thông thường chưa chắc mang lại.

Khi tâm lý ấy hình thành, giang hồ mạng không còn chỉ là những nhân vật được theo dõi trên điện thoại. Họ bắt đầu trở thành một lựa chọn trong suy nghĩ của những người đang có tranh chấp, mâu thuẫn hoặc gặp khó khăn trong các quan hệ xã hội.

Và một khi người dân đặt niềm tin vào sự can thiệp của những nhóm băng đảng không có bất kỳ quyền hành gì, không chịu sự kiểm soát của pháp luật, thì hậu quả không chỉ dừng lại ở nguy cơ bị đe dọa, cưỡng ép hoặc mất tài sản. Nó còn tạo ra một sự dịch chuyển nguy hiểm trong nhận thức về công lý.

Thay vì tin tưởng vào cơ chế giải quyết tranh chấp của Nhà nước, người ta lại tin vào sức mạnh của một cá nhân hoặc một nhóm người có thanh thế trên mạng xã hội.

Thay vì chờ đợi sự phân xử dựa trên chứng cứ, quy định pháp luật và trình tự tố tụng, người ta lại mong muốn có một kết quả được áp đặt bằng sức ép.

Thay vì tìm kiếm sự bảo vệ của pháp luật, người ta lại tìm đến những người có khả năng đứng ngoài pháp luật để can thiệp.

Đây là sự xâm hại nghiêm trọng đến trật tự, an toàn xã hội và trực tiếp đe dọa tính đúng đắn của pháp luật, nguyên tắc pháp quyền cũng như quy trình giải quyết các sự việc, vụ việc của cơ quan hành chính nhà nước và các cơ quan có thẩm quyền.

Một khi người dân quen với việc nhờ giang hồ giải quyết tranh chấp, thì không chỉ uy tín của thiết chế pháp luật bị tổn thương, mà chính người dân cũng đang tự đặt mình vào một vòng xoáy rủi ro, nơi quyền và lợi ích hợp pháp có thể bị quyết định bởi sức mạnh, tiền bạc và sự đe dọa.

Đó là lúc giang hồ không chỉ tồn tại trên mạng xã hội, mà đã bắt đầu cạnh tranh với pháp luật trong chính đời sống xã hội.

Không thể để quyền lực giang hồ đứng trên pháp luật

Tôi viết những điều này không phải để đánh đồng tất cả những người từng được gọi là anh em xã hội, càng không phải để phủ nhận những tình nghĩa, sự hào sảng và những việc làm tử tế vẫn tồn tại trong một bộ phận con người.

Ngược lại, chính vì cần bảo vệ những giá trị nghĩa khí chân chính nên càng phải lên tiếng trước sự lợi dụng danh nghĩa ấy để che đậy những hành vi bất chấp pháp luật.

Một người có thể sống nghĩa khí, có thể giúp đỡ người khác lúc hoạn nạn, có thể đứng ra hòa giải những mâu thuẫn trong cộng đồng. Nhưng không ai có quyền tự trao cho mình chức năng của cơ quan công quyền, tự đặt mình vào vị trí phân xử, cưỡng ép hoặc tước đoạt ý chí, quyết định quyền lợi của người khác.

Sự khác biệt giữa nghĩa khí và giang hồ mạng nằm ở đó.

Nghĩa khí là biết giúp người nhưng không làm tổn hại người khác; biết trọng tình nhưng không coi thường pháp luật. Còn thứ quyền lực giang hồ được dựng lên bằng sự phô trương, đe dọa, thao túng và những lợi ích bất chính thì không thể được khoác chiếc áo nghĩa hiệp để tồn tại.

Việc xử lý những cá nhân vi phạm pháp luật là cần thiết. Nhưng điều quan trọng hơn là phải nhận diện, điều tra và ngăn chặn cả những phương thức hoạt động, những mạng lưới quan hệ và những lợi ích bất hợp pháp phía sau các biểu tượng giang hồ mạng.

Phải xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng tội danh, trên cơ sở chứng cứ và trình tự pháp luật; đồng thời bảo đảm quyền của người bị buộc tội, không để việc đấu tranh với tội phạm trở thành lý do để xem nhẹ nguyên tắc pháp quyền.

Cũng cần nhìn nhận trách nhiệm của cộng đồng mạng. Mỗi lượt tung hô, mỗi lần cổ súy cho sự ngông cuồng, mỗi hành vi biến những kẻ bất chấp pháp luật thành thần tượng đều có thể góp phần nuôi dưỡng một thứ quyền lực ảo, để rồi chính xã hội phải gánh chịu những hậu quả thật.

Đừng để con, cháu chúng ta lớn lên với suy nghĩ rằng muốn thành công thì phải có đàn em, muốn giải quyết tranh chấp thì phải nhờ giang hồ, muốn được người khác tôn trọng thì phải khiến họ sợ hãi.

Và cũng đừng để một bộ phận người dân đánh mất niềm tin vào pháp luật chỉ vì những lời quảng bá rằng có thể giải quyết mọi việc nhanh hơn, gọn hơn bằng sức mạnh của "quyền lực ngầm”.

Một xã hội pháp quyền không thể tồn tại song song hai hệ thống công lý: một hệ thống được xây dựng bằng pháp luật, chứng cứ và thẩm quyền; một hệ thống được dựng lên bằng tiền bạc, thanh thế, sự đe dọa và nỗi sợ hãi (luật rừng).

Nếu để điều đó xảy ra, cái mất đi không chỉ là trật tự xã hội, mà còn là niềm tin của người dân vào công lý.

Và đó mới chính là hệ lụy đáng sợ nhất của giang hồ mạng.

TS. TRẦN VĂN TUẤN