baodanang.vn

Hồ sơ - Tư liệu

Phường Quảng Phú xưa

PHÚ BÌNH

ĐNCT - Phường Quảng Phú, thành phố Đà Nẵng, được thành lập trên cơ sở sáp nhập địa giới các xã Tam Phú, Tam Thanh và phường An Phú thuộc thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam trước đây.

img_8545.jpg
Tượng đài Bà mẹ Việt Nam anh hùng ở núi Cấm. Ảnh: Tư liệu

Trước Cách mạng Tháng Tám 1945 vùng đất này gồm 10 xã ấp được thành lập từ rất xưa.

Sông núi, làng xã xưa

Sông Quảng Phú chảy qua địa bàn phường này, từ phía tây bắc đổ về ngã ba sông Tam Kỳ (là chỗ giáp giới phường Tam Kỳ, phường Quảng Phú và xã Tam Xuân) rồi xuôi về Đông, hết địa bàn phường, tiếp tục chảy về vịnh An Hòa (nay là cửa biển Kỳ Hà). Ven sông Quảng Phú là hai làng An Hà, Quảng Phú được thành lập từ thời các chúa Nguyễn; hiện hai nơi này còn lưu các tư liệu họ tộc xác nhận thời điểm lập làng.

Sông Trường Giang chảy qua địa bàn phường Quảng Phú theo hướng Đông Bắc - Tây Nam. Ven sông này, theo tên xưa, phía giáp biển là các ấp Tỉnh Thủy, Hòa Thanh Thượng, Hòa Thanh Trung và Hòa Thanh Hạ; phía đối diện là các xã Phú Quý Thượng (còn gọi là Quý Thượng), Phú Thạnh và Phú Quý Hạ. Hiện còn một tư liệu lưu tại tộc Trần Kim ở vùng này xác nhận vùng đất ven sông Trường Giang nói trên là nơi định cư sớm nhất của cư dân Thanh Nghệ, Hải Dương vào vùng ven biển Nam Quảng Nam trước khi tỏa ra thành lập các làng xã phía nam tỉnh Quảng Nam cũ.

Ven tả ngạn sông Quảng Phú có một dãy núi đất chạy từ hướng Tây Bắc xuống Đông Nam gồm một ngọn núi An Hà và năm ngọn cao thấp liền nhau, từ xưa gọi tên chung là núi Quảng Phú - trong đó có núi Cấm (nay dưới chân dựng tượng đài Bà mẹ Việt Nam anh hùng) là lớn nhất. Dãy núi nói trên từng được sách Đại Nam nhất thống chí của triều Nguyễn mô tả tỉ mỉ.

Đầm Chiên Đàn - vụng đầm cổ từng được ghi chi tiết trong sách Phủ biên tạp lục và Đại Nam nhất thống chí - nằm sát phía bắc núi An Hà; quanh bờ nam và đông của đầm này là các man, giáp làm nghề đánh cá, khai thác đá ong, cào hến, làm nông, buôn bán trước khi phát triển thành các làng Ngọc Mỹ, An Hà và Quảng Phú. Đến nay, dấu vết các nghề nghiệp nói trên vẫn còn hiện diện tại các địa phương cùng tên (và có tên mới) trên địa bàn phường Quảng Phú.

Đánh cá và làm mắm - ủ nước mắm là nghề truyền thống của thôn Tỉnh Thủy và ba ấp Thượng, Trung, Hạ cùng có tên chung là Hòa Thanh (sau còn có tên là Tam Ấp) nằm giữa - một bên là sông Trường Giang và bên kia là bờ biển thuộc địa giới tổng Phú Quý, huyện Hà Đông, tỉnh Quảng Nam thời Nguyễn.

Làm nông là nghề chủ yếu của làng Phú Thạnh, một làng nằm lọt thỏm trong trảng cát mênh mông giữa vùng. Trảng cát này nay chỉ còn một ít dấu vết giữa phường Quảng Phú mà trung tâm là trang trại nuôi đà điểu được thành lập từ đầu thập niên 2000.

Các bãi biển Tỉnh Thủy và Tam Thanh là khu vực tập kết thuyền đánh cá từ rất lâu đời, nay là hai khu du lịch nổi tiếng.

Con người và văn hóa xưa

Quảng Phú xưa rất nghèo. Có câu ca dao chế giễu cái nghèo ở đây như sau: “Lấy chồng Quảng Phú ăn chi?/ Lúa gieo chẳng có, lúa trì cũng không!/ Nhờ ba con hến dưới sông/ Chồng cào vợ xúc chổng mông lên trời!”. Nhưng, vượt qua cái nghèo ấy, người Quảng Phú đã đạt được những thành tựu nhất nhì nam Quảng Nam xưa.

Về văn, ngoài danh sách nhiều người đỗ tú tài còn lưu trên tấm bia “Lễ Dương huyện khoa hoạn bi chí”, ở Quảng Phú còn có các ông Doãn Văn Xuân đỗ hương cống và Nguyễn Văn Xán đỗ cử nhân thời Nguyễn. Hai ông từng làm quan, trị nhậm đến tận đất Bắc, đã đạt nhiều thành tích cai trị và từng được sử triều Nguyễn vinh danh nhiều lần. Ở vùng đất phía Nam của Quảng Nam - Đà Nẵng xưa, thành tựu khoa bảng của hai ông này là đáng nể.

Về võ, đất Quảng Phú xưa là một trong những địa phương có nhiều người gia nhập thủy binh triều Nguyễn: các võ quan thủy binh lĩnh chức đội trưởng, suất đội trưởng, phó vệ úy, vệ úy… rất nhiều. Có thể kể đến như ông Nguyễn Thể (ấp Tỉnh Thủy), Võ Văn Tây (làng Phú Quý Hạ), Trần Sài (làng Phú Quý Thượng), Lê Văn Ước (ấp Hòa Thanh Hạ), ba anh em nhà họ Trương (làng Ngọc Mỹ)… Trong số các vị này, có ông Trần Sài từng giữ chức Tấn thủ - đứng đầu lực lượng thủy binh canh giữ tấn biển (cửa biển) Đà Nẵng thời vua Tự Đức.

Hiện ở Quảng Phú, trong các tộc họ, còn lưu nhiều bằng cấp, sắc phong xác nhận thành tích về cả văn lẫn võ nghiệp của người Quảng Phú xưa, đặc biệt là các bằng cấp, sắc phong có liên quan đến hoạt động bảo vệ biển của quân và dân vùng này.

Quảng Phú xưa không chỉ là nơi định cư đầu tiên của cư dân đất Bắc vào vùng Nam Quảng Nam - Đà Nẵng mà còn là nơi phát tích các làng nghề truyền thống như làm nước mắm Tam Ấp, dệt vải Bãi Dương, chặt đá ong Quảng Phú và cào hến - rổi cá - đóng thuyền Phú Đông.

Văn hóa Quảng Phú xưa hiện còn lưu dấu qua nhiều di tích: Giếng nước ngọt được cho là lớn và xưa nhất vùng (Giếng Bộng ở Tỉnh Thủy); tấm bia đá cổ ghi sự kiện lập đình (làng Phú Quý thượng); khu lăng mộ thờ cá ông (ấp Hòa Thanh hạ); ngôi nhà thờ tiền hiền lưu dấu tích Đạo giáo - phù thủy (làng Phú Quý hạ); ngôi miếu cổ thờ Đại Càn tứ vị thánh nương và Nam Hải cự tộc tôn thần (khối phố Phú Bình - ngay ngã ba sông Tam Kỳ); ngôi nhà cổ lưu nhiều bộ liễn đối và nhiều bài thơ cổ rất giá trị cả về thư pháp lẫn nội dung (nhà thờ tộc Nguyễn - khối phố An Phú), ngôi mộ có tấm bia cổ Tống Sơn được cho là mộ của một trong những người đầu tiên - thuộc thân tộc chúa Nguyễn Hoàng - vào đất Tam Kỳ (dưới chân núi An Hà); bộ gia phả đặc biệt được chép trên vuông vải dài gần bốn mét của tộc Đinh (nhà thờ tộc Đinh, khối phố Tam Thanh). Và đặc biệt là hệ núi đất An Hà - Quảng Phú trong đó có núi Cấm được người địa phương cho là danh thắng có nhiều ý nghĩa về mặt phong thủy.

PHÚ BÌNH