baodanang.vn

Văn hóa

Lò chén cổ An Lâm: Mảnh ghép quý trong dòng chảy gốm sứ xứ Quảng

HÀ SƯƠNG

ĐNCT - Bên cạnh gốm đất nung Thanh Hà ở hạ lưu, miền trung du Quảng Nam từ giữa thế kỷ XIX còn chứng kiến sự trỗi dậy của dòng gốm sứ men trắng vẽ lam đặc sắc.

picture1(1).jpg
Bao nung và các phế phẩm chất xung quanh khu lò. Ảnh: H.S

Cuộc khảo sát tại di tích lò chén An Lâm thuộc xã Sơn Cẩm Hà không chỉ hé lộ kỹ thuật tinh xảo của một trung tâm gốm cổ, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và phát huy hệ thống di sản quý giá này.

Dấu ấn giao thoa văn hóa nơi miền ngược

Lịch sử hình thành các lò gốm cổ tại xứ Quảng gắn liền với mạng lưới giao thương đường thủy nối liền miền ngược với miền xuôi. Từ cuối thế kỷ XVI, khi Hội An vươn mình thành trạm trung chuyển hàng hải quốc tế và thương cảng nội ngoại thương sầm uất bậc nhất Đàng Trong, nhu cầu hàng hóa đã thúc đẩy sự ra đời của hàng loạt làng nghề thủ công mỹ nghệ.

Nếu giai đoạn đầu được định hình bởi trung tâm gốm Thanh Hà, thì đến giữa thế kỷ XIX, làn sóng định cư của người Hoa vào nội địa đã mở ra chương mới cho nghề gốm tại các vùng trung du Quế Sơn, Tiên Phước. Tại thôn Tài Thành, xã Sơn Cẩm Hà, một khu sản xuất gốm đã thành hình, trong đó lò chén An Lâm được ghi nhận là lò gốm lâu đời và danh tiếng nhất so với các lò cổ cùng thời như Phú Lâm hay Đèo Le.

Theo tư liệu điền dã và ký ức của các bậc cao niên tại địa phương như ông Nguyễn Hữu Lộ, bà Trầm Thị Lánh, ông Trầm Đại Thọ và ông Trầm Đại Nghĩa (hậu duệ đời thứ ba), lò chén An Lâm do ông Trầm Phong, một người Hoa di cư từ Trung Quốc sang khởi dựng.

Thuở ấy, cộng đồng người Minh Hương đến lập nghiệp tại làng Tài Thành, An Lâm gồm năm hộ của các ông Tú, Hai Lỳ, Lết, Nấu, Khoán và tại làng Phú Vinh có ba hộ của ông Khách Tú, Chú Mới, Chú Lục. Những cư dân thuộc các tộc họ Trầm, Đặng đã thiết lập khu sản xuất riêng biệt gồm bảy đến tám nóc nhà, mang kỹ nghệ gốm sứ truyền thống kết hợp cùng nguồn nguyên liệu bản địa.

Khảo sát thực địa tại tọa độ 15032’45.756”N; 108013’18.617 E cho thấy tư duy chọn đất vô cùng khoa học của người xưa. Lò nằm trong thung lũng nhỏ, cách lò chén vườn nhà ông Nguyễn Thành Tứ 225m về hướng Bắc, cách UBND xã Tiên Hà cũ khoảng 2km và cách sông Tiên chừng 500m về phía Nam.

Vị trí này mang lại lợi thế kép vừa gần mỏ cao lanh dồi dào tại Tiên Sơn, Phước Tuy để khai thác nguyên liệu, vừa thuận lợi vận chuyển sản phẩm chén, bát, đĩa, ly, bình theo đường thủy xuôi về tiêu thụ tại Hội An và phục vụ nhu cầu buôn bán khắp vùng.

Lò chén An Lâm còn là minh chứng sinh động cho sự giao thoa văn hóa và hợp tác lao động giữa người Hoa và người Việt. Theo các vị cao niên trong làng, thời kỳ phát triển, lò duy trì từ 70 đến 80 nhân công, lúc cao điểm lên đến 100 người, trong đó chủ lò gốc Hoa nắm kỹ thuật và thuê mướn nhân công người Việt.

Đến thời kỳ kháng chiến chống Pháp, do thợ lành nghề đã lớn tuổi, việc thuê nhân công khó khăn và sản phẩm khó tiêu thụ giữa biến động xã hội, lò buộc phải ngừng đỏ lửa. Hiện nay, khoảng 20 hậu duệ họ Trầm vẫn gắn bó với mảnh đất này, hòa mình vào lịch sử dân tộc, tiêu biểu như gia đình mẹ Trầm Thị Lánh có người con là liệt sỹ đã đóng góp to lớn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước giành độc lập.

picture2.jpg
Phế phẩm bát men trắng vẽ lam ở lò chén An Lâm. Ảnh: H.S

Giải mã kỹ thuật chế tác và định hướng bảo tồn

Giá trị di sản nổi bật của lò chén An Lâm dưới góc nhìn khảo cổ học nằm ở quy trình sản xuất gốm sứ hoàn chỉnh và kiến trúc lò nung quy mô lớn. Sản phẩm tại đây thuộc dòng gốm độ nung cao, xương chắc chắn, tráng men trắng và vẽ lam với hoa văn dây lá, hoa lá chủ đạo.

Chuỗi thao tác kỹ thuật bắt đầu từ việc đưa cao lanh về giã nhuyễn bằng hệ thống cối dựng xe đạp nước, sau đó thợ chuốt tạo dáng thủ công trên bàn xoay rồi đem phơi khoảng hai tiếng đồng hồ cho cốt gốm hơi khô. Ở khâu trang trí, thợ vẽ áp dụng linh hoạt cả hai kỹ thuật là vẽ hoa văn trước khi tráng men (vẽ dưới men) và vẽ sau khi tráng men (vẽ trên men).

Để bảo vệ sản phẩm trong môi trường nhiệt độ khắc nghiệt, người thợ chế tạo các bọc nung hình trụ tròn rỗng ruột, tráng men nâu bên ngoài từ hỗn hợp đất sét tốt pha trộn cát và cao lanh, chịu được nhiệt độ trên 1.5000C mà không nóng chảy. Mỗi bọc nung chứa một sản phẩm, được xếp chồng lên nhau theo từng cấp trong “Lò Rồng”.

Kiến trúc lò nung được xây công phu bằng gạch đất sét in hình chữ nhật, vươn dần theo sườn núi với góc nghiêng khoảng 450. Lò có hình ống gồm 32 đến 35 cấp, tương đương chiều dài 32m đến 35m, đường kính khoảng 1,5m, dùng củi và cây bổi rừng đốt liên tục đến ngưỡng 1.5000C.

Hiện nay, khu vực lò nằm giữa rừng keo và cây bụi thuộc đất trang trại của người dân. Qua khảo sát và phát dỡ thực bì, nhóm nghiên cứu Trung tâm Quản lý di sản và Bảo tàng Đà Nẵng ghi nhận đoạn lò còn lại dài khoảng 35m; dù cửa lò và cửa thoát đã sụp một phần nhưng hàng gạch xây vẫn lộ rõ.

Xung quanh chất đầy phế phẩm chén đĩa và bao nung, đặc biệt ở góc phía Tây còn nguyên vẹn nhiều dãy bao nung xếp cao khoảng 10 lớp. Đáng chú ý, trước đây khi phát hiện các loại hình chén bát men trắng vẽ lam tương tự trong các di chỉ khảo cổ, giới nghiên cứu thường nhầm lẫn và định danh là đồ gốm Trung Quốc thời Thanh nhập khẩu. Việc phát hiện hàng loạt phế phẩm gốm dính liền bao nung tại thực địa An Lâm đã cung cấp bằng chứng vật chất đắt giá, khẳng định chắc chắn dòng hiện vật này được sản xuất trực tiếp tại chỗ ở xứ Quảng.

Trước giá trị lịch sử và khoa học hiện hữu, di tích đã được lập hồ sơ đưa vào danh mục đăng ký bảo vệ giai đoạn 2025 đến 2030. Trong tương lai, việc bảo tồn lò chén An Lâm nói riêng và các lò gốm cổ xứ Quảng nói chung cần sớm tiến tới khoanh vùng bảo vệ khẩn cấp, ngăn chặn rễ cây lâm nghiệp xâm hại cấu trúc ngầm và tổ chức thăm dò, khai quật khảo cổ học chuyên sâu.

Bên cạnh giải pháp bảo tồn nguyên trạng tại chỗ kết hợp số hóa dữ liệu không gian ba chiều phục vụ trưng bày, phế tích này hoàn toàn có thể được định hướng thành điểm tham quan trải nghiệm văn hóa, kết nối vào mạng lưới du lịch sinh thái và di sản làng cổ của vùng trung du Tiên Phước. Khi những câu chuyện về kỹ nghệ “Lò Rồng” và mạch nguồn giao thương đường thủy được đánh thức, di sản gốm sứ cổ xứ Quảng sẽ thực sự sống lại trong đời sống đương đại.

HÀ SƯƠNG