AI và mặt trái của tốc độ thông tin

Từ sai sót về thông tin...

Nghiên cứu do Liên minh Phát thanh truyền hình châu Âu (EBU) phối hợp với BBC công bố mới đây gióng lên hồi chuông cảnh báo về mức độ chính xác của trợ lý AI trong việc cung cấp tin tức. Gần một nửa trong số 3.000 phản hồi được phân tích từ các nền tảng AI hàng đầu như ChatGPT, Gemini và Perplexity có chứa lỗi đáng kể, từ sai nguồn, nhầm thông tin đến đánh đồng giữa ý kiến và sự thật.

Nghiên cứu thực hiện ở 18 quốc gia với 14 ngôn ngữ khác nhau phản ánh thực tế đang tái định hình thói quen tiếp cận thông tin khi người dùng internet có xu hướng trông cậy trợ lý AI để “hỏi” về tin tức thay vì gõ từ khóa trên Google hay truy cập vào một trang báo chính thống.

Theo Báo cáo tin tức số 2025 của Reuters, khoảng 7% người dùng trực tuyến và 15% trong nhóm dưới 25 tuổi hiện dùng công cụ AI để cập nhật thời sự. Trong 45% phản hồi của các trợ lý AI có ít nhất một vấn đề nghiêm trọng, trong khi 81% có khuyết điểm ở mức độ nào đó.

Đáng chú ý, khoảng 1/3 số câu trả lời mắc lỗi về nguồn, chẳng hạn thiếu nguồn trích dẫn, dẫn sai hoặc gán nhầm. Gemini, trợ lý AI của Google, có tỷ lệ phản hồi mắc lỗi nguồn cao nhất với hơn 70%, trong khi các nền tảng khác ghi nhận dưới 25%.

Ngoài ra, 20% phản hồi của các trợ lý AI cung cấp thông tin lỗi thời, đơn cử vụ Gemini đưa tin sai về quy định liên quan thuốc lá điện tử dùng một lần hay ChatGPT vẫn “báo” rằng Giáo hoàng Francis còn tại vị dù ông qua đời trước đó vài tháng.

Những lỗi nhỏ kể trên, nếu xét riêng lẻ, có thể chỉ là “vết xước dữ liệu”, nhưng đặt trong bức tranh toàn cảnh, đó là dấu hiệu cho thấy AI vẫn còn khiếm khuyết. Forbes dẫn lời Giám đốc Truyền thông EBUJean Philip De Tender cảnh báo: “Nghiên cứu cho thấy những sai sót không phải là những sự cố riêng lẻ. Chúng mang tính hệ thống, xuyên biên giới và đa ngôn ngữ. Thực trạng này làm suy giảm niềm tin của công chúng”.

Trong khi đó, “cha đẻ” của các công cụ AI phản ứng một cách thận trọng. Theo The Guardian, Google cho biết, Gemini luôn sẵn sàng tiếp nhận phản hồi để cải thiện chất lượng. OpenAI và Microsoft thừa nhận hiện tượng ảo giác (hallucination) khi AI tự “tưởng tượng” ra dữ liệu không tồn tại và đây chính là thách thức lớn.

Perplexity khẳng định chế độ “nghiên cứu sâu” (deep research) của họ đạt độ chính xác tới 93,9%. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở thuật toán, mà ở trách nhiệm giải trình bởi ai sẽ là người chịu trách nhiệm khi sự thật bị bóp méo?

… đến tình trạng “thối não”

Có một phát hiện thú vị về việc AI trả lời sai không khác gì con người bị “thối não” khi cùng hấp thụ quá nhiều tin rác đến mức không còn biết phân biệt thật, giả. Fortune mới đây công bố nghiên cứu phối hợp của Đại học Stanford, Đại học Texas và Đại học Purdue (Mỹ) chỉ ra AI cũng có thể suy giảm năng lực tư duy nếu liên tục “ăn” dữ liệu rác.

Các nhà khoa học cho các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) “xem” hàng loạt bài đăng ngắn, video lan truyền và nội dung giật gân trên mạng xã hội. Kết quả cho thấy những mô hình này bắt đầu mất khả năng suy luận dài, “nhảy cóc” tư duy và bỏ qua các bước logic cần thiết trước khi trả lời.

Ngay cả khi được “tẩy độc” bằng dữ liệu chất lượng cao do con người biên soạn, AI vẫn để lại di chứng giống như bộ não từng bị nhiễm độc thông tin, không thể hoàn toàn hồi phục. Hiện tượng này được gọi là “AI brain rot”, chứng “thối não” của AI và đó cũng có thể là một trong những nguyên do khiến AI đôi khi đưa thông tin không chuẩn xác.

Nếu những “trợ lý” nói trên tiếp tục nói sai về những điều tưởng như nhỏ nhặt, thì điều gì sẽ xảy ra khi chúng tường thuật về xung đột, bầu cử hay khủng hoảng toàn cầu? Trong thời đại báo chí truyền thống đang phải cạnh tranh quyết liệt với thuật toán, việc hàng triệu người trẻ chọn tin vào phản hồi của cỗ máy thay vì nhà báo khiến ranh giới giữa sự thật và ảo tưởng thêm mong manh.

Nhóm nghiên cứu đã phát hành Bộ công cụ về tính toàn vẹn tin tức trong trợ lý AI, nhằm hỗ trợ phát triển giải pháp cho những vấn đề nói trên, đồng thời kêu gọi các cơ quan quản lý tăng cường giám sát các trợ lý AI trong thời gian tới.

Cuộc chạy đua AI đang tái định nghĩa tương lai truyền thông số, nhưng chỉ khi sự thật được đặt ở trung tâm, công nghệ mới thực sự phục vụ con người. Do đó, người dùng cần tỉnh táo, biết cách kiểm chứng, đối chiếu nhiều nguồn để bảo đảm tiếp nhận thông tin chuẩn xác.