Ba phần cơm giỗ liệt sĩ và một lời hứa suốt 14 năm

Con đường giữa những hàng mộ ở Nghĩa trang liệt sĩ Điện Dương (phường Điện Bàn Đông, thành phố Đà Nẵng) đã quá quen với bước chân bà Văn Thị Nga (58 tuổi). Mỗi lần đến đây, bà thường đi chậm lại khi còn cách 3 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính một đoạn, tay cầm bó hương, mắt lặng lẽ dừng trên những tấm bia không tên.

Bà Nga cúi xuống trước 3 phần mộ nằm cạnh nhau, lần lượt cắm những nén hương rồi khẽ gọi: “Các bác!”. Không có cái tên nào được khắc trên bia, cũng chẳng có quê quán, ngày sinh hay ngày mất để bà nhắc nhớ.

Vậy mà 14 năm qua, cứ đến ngày giỗ chung, bà vẫn chuẩn bị đủ 3 chén cơm, 3 ly rượu và 3 bộ quân phục giấy, đặt ngay ngắn trên bàn thờ.

Bà không biết những người lính ấy từng có một mái nhà ở đâu, ai đã tiễn họ ra trận và bao nhiêu năm qua có người thân nào vẫn ngóng tin.

Bà chỉ biết 3 người lính đã nằm lại trên mảnh đất này, được tìm thấy sau hàng chục năm trong một căn hầm sập giữa khu rừng Hà Gia. Với bà, những người lính ấy đã trở thành người thân.

Ngày giỗ chung 3 liệt sĩ chưa định danh

Ngày 10/3 âm lịch hằng năm được bà Nga chọn làm ngày giỗ chung cho 3 liệt sĩ. Đó không phải ngày họ hy sinh, bởi chẳng ai biết chính xác thời khắc ấy là khi nào, mà là ngày những hài cốt được tìm thấy và đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Điện Dương.

Câu chuyện này bắt đầu từ năm 2012, khi 3 bộ hài cốt được tìm thấy trong một căn hầm sập ở khu rừng Hà Gia, vùng đất từng thuộc xã Điện Dương, tỉnh Quảng Nam cũ, nay là phường Điện Bàn Đông, thành phố Đà Nẵng.

Thời điểm đó, từ thông tin của người dân, lực lượng chức năng xác minh khu vực từng có bộ đội hy sinh trong kháng chiến chống Mỹ. Những câu chuyện được truyền lại qua nhiều năm đã dẫn lực lượng tìm kiếm đến căn hầm từng nằm trong khu vườn của gia đình bà Nguyễn Thị Mãi.

Là một trong những người tham gia quá trình xác minh, quy tập 3 hài cốt liệt sĩ, ông Nguyễn Dũng, nguyên Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Điện Dương cho biết, theo lời kể của người dân địa phương, trong kháng chiến chống Mỹ, có 3 chiến sĩ bí mật vượt sông Cổ Cò vào Điện Dương để bắt liên lạc với lực lượng du kích. Khi bị địch phục kích, các anh chạy vào một căn hầm trú ẩn của người dân. Bom rơi trúng căn hầm, cả 3 người lính hy sinh.

Nhiều năm sau, con rể bà Mãi trở lại khu đất cũ. Khi đào tại vị trí nghi vấn, ông phát hiện hài cốt và báo chính quyền địa phương. Lực lượng chức năng tổ chức khai quật, phát hiện 3 bộ hài cốt nằm trong căn hầm đã sập.

Một bộ hài cốt có chiếc ví da, cuốn sổ mang dòng chữ “Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam”, một khẩu súng ngắn cùng một số vật dụng cá nhân. Hai bộ hài cốt còn lại không có giấy tờ tùy thân, chỉ còn dấu tích những bộ quân phục đã mục nát. Ba người lính được đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Điện Dương.

Ngày 3 bộ hài cốt được quy tập về nghĩa trang, bà Nga đến thăm. Nhìn những phần mộ chưa có thân nhân, bà thấy xót xa. Bà bàn với chồng là ông Đinh Hùng Liên, khi đó là Phó Chủ tịch UBND xã Điện Dương trực tiếp tham gia quá trình quy tập, xin được chăm lo, thờ cúng 3 liệt sĩ.

“Các liệt sĩ hy sinh nhưng chưa rõ tên tuổi, quê hương. Tôi bàn với chồng đưa các liệt sĩ về thờ cúng. Chồng tôi đã đưa họ về đây, tôi nghĩ chắc cũng là cái duyên, như những người lính này chọn tôi để gửi gắm”, bà Nga chia sẻ.

Từ đó, trong căn nhà của bà Nga có thêm 3 người thân mà bà chưa từng gặp khi họ còn sống. Bà dành cho mỗi người một phần cơm, một ly rượu, một bộ quân phục giấy. Ba nén hương được thắp lên như một lời nhắc rằng dù không biết tên, những người lính ấy vẫn có người nhớ đến.

Bà Nga chưa bao giờ coi việc chăm sóc 3 ngôi mộ là gánh nặng. Điều khiến bà day dứt lại là câu hỏi: Những người lính ấy là ai; quê ở đâu? Có người mẹ nào từng mòn mỏi chờ con, người vợ nào từng ngóng chồng hay những đứa con nào chưa một lần biết cha mình đã nằm lại nơi này?

Một gương mặt mở ra hy vọng

Bà Lê Thị Phương (55 tuổi, con dâu bà Nguyễn Thị Mãi) vẫn nhớ những gì mẹ chồng kể lại về 3 người lính: Họ còn rất trẻ và nói giọng miền Bắc. Một người từng đeo chiếc nhẫn vàng có khắc chữ “Kim” cùng một ký tự khác mà gia đình không nhớ rõ.

Nghĩ về chi tiết ấy, bà Phương nhiều lần tự hỏi liệu người lính đeo chiếc nhẫn có khắc tên đã lập gia đình trước khi vào chiến trường hay chưa, và nếu có, người vợ năm nào có còn chờ một ngày chồng trở về.

Hy vọng tìm lại danh tính cho 3 người lính được thắp lên vào tháng 7/2026, khi lực lượng chức năng khai quật phần mộ để lấy mẫu ADN phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Những dấu tích cũ được tìm thấy một lần nữa mở ra cơ hội lần theo thân phận của người đã nằm lại hơn nửa thế kỷ.

Chiếc ví năm xưa vẫn còn đó. Bên trong là bức ảnh chân dung một chàng trai mặc quân phục. Thời gian và độ ẩm đã làm bức ảnh hư hỏng nghiêm trọng, phần gương mặt mất đi nhiều chi tiết.

Anh Phùng Quang Trung, trưởng nhóm Skyline - thời gian qua phục dựng hàng nghìn ảnh liệt sĩ - đã nhận phục dựng bức ảnh.

Ông Nguyễn Tiến Dũng, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh phường Điện Bàn Đông cho biết, địa phương đã trao di ảnh phục dựng cho gia đình bà Nga để thờ cúng. Những thông tin về quá trình phát hiện trước đây cũng được cung cấp cho Ban Chỉ huy Quân sự phường để phục vụ xác minh.

Ngày nhận bức ảnh, bà Nga nhìn thật lâu khuôn mặt chàng trai trong ảnh. Bà đã gọi 3 người lính là “bác” suốt 12 năm, nhưng đây là lần đầu tiên một trong 3 người có thể hiện diện trước mặt bà bằng một gương mặt cụ thể.

Với bà Nga, bức ảnh được phục dựng là thêm một cơ hội cho 3 liệt sĩ tìm được danh tính, được trở về với gia đình, với đất mẹ quê hương.

Nhắc đến mâm cúng với 3 bộ quân phục giấy mà mình vẫn chuẩn bị mỗi dịp giỗ, Tết. Bà Nga bảo, chừng nào chưa tìm được thân nhân, bà vẫn sẽ làm như vậy.

Còn nếu một ngày có người nhận ra chàng trai trong bức ảnh, tìm đến nhận người thân, có lẽ đó sẽ là ngày bà vui nhất sau nhiều năm giữ phần hương khói cho những người lính chưa rõ tên.