Bệnh nhân người Anh - từ ký ức cá nhân đến lịch sử

Những mảnh ký ức chưa lành

Bệnh nhân người Anh diễn ra trong những ngày cuối của Thế chiến II. Villa San Girolamo, một tu viện cũ bị chiến tranh tàn phá, trở thành nơi trú ngụ của những con người không còn muốn hoặc không thể trở lại với đời sống bình thường.

Hana là nữ y tá trẻ người Canada, sau những mất mát liên tiếp, cô quyết định ở lại biệt thự để chăm sóc một bệnh nhân bị bỏng nặng. Ondaatje đã đặt nhân vật của mình vào một khoảng trống về căn tính bởi người đàn ông này không nhớ mình là ai, không có giấy tờ xác nhận thân phận, không có khuôn mặt để nhận diện, anh chỉ còn một cái tên do người khác đặt cho: “bệnh nhân người Anh”.

Kip, người lính công binh Ấn Độ, là một trong những người có nhiệm vụ nguy hiểm nhất: tháo gỡ bom mìn còn sót lại sau chiến tranh. Công việc của anh đòi hỏi sự chính xác gần như tuyệt đối bởi chỉ một nhầm lẫn nhỏ cũng có thể là dấu chấm hết.

Caravaggio, cựu điệp viên người Canada, mang trên cơ thể những tổn thương nghiêm trọng do chiến tranh gây ra. Anh đến Villa San Girolamo và nhận ra Hana - một người trẻ hơn anh, nhưng cũng đang sống trong thế giới mà chiến tranh đã lấy đi quá nhiều thứ.

Bốn con người ấy không có nhiều điểm chung ngoài những vết thương. Nhưng chính những vết thương khiến họ nhận ra nhau.

Ondaatje không xây dựng nhân vật theo những khuôn mẫu đơn giản của tiểu thuyết chiến tranh. Họ yêu, ham muốn, nghi ngờ, ích kỷ, tha thứ và tổn thương - những lựa chọn đôi khi rất khó phân định đúng - sai, bởi chiến tranh vốn đã phá vỡ những ranh giới đạo đức vốn tưởng như rõ ràng trong đời sống bình thường.

Lịch sử định hình số phận

Nếu chiến tranh là lớp nền của Bệnh nhân người Anh, thì tình yêu chính là phần ánh sáng mong manh phủ lên những tàn tích ấy.

Mối tình giữa người bệnh và Katharine Clifton là một trong những trục chính của tiểu thuyết. Nhưng Ondaatje không biến nó thành một chuyện tình lãng mạn theo nghĩa thông thường. Đây là tình yêu bị vây quanh bởi chiến tranh, hôn nhân, lòng trung thành và những lựa chọn không thể đảo ngược.

Katharine và người bệnh gặp nhau trong một thế giới mà mọi thứ đều đang dịch chuyển. Sa mạc rộng lớn, những cuộc thám hiểm, chiến tranh và những đường biên chính trị trở thành phông nền cho một mối quan hệ vừa mãnh liệt vừa đầy tội lỗi. Ở đây, tình yêu không được nhìn như một thứ có thể cứu rỗi con người, nó thậm chí có thể khiến họ đau đớn hơn. Nhưng chính trong tình yêu, con người nhận ra những phần sâu kín nhất của bản thân.

Điều này cũng xuất hiện trong mối quan hệ giữa Hana và Kip. Nếu tình yêu của người bệnh và Katharine gắn với quá khứ, thì tình cảm giữa Hana và Kip hướng về một khả năng khác: khả năng bắt đầu lại sau chiến tranh. Họ thuộc về những thế giới khác nhau: quốc tịch, màu da, hoàn cảnh và lịch sử. Nhưng trong căn biệt thự đổ nát, những khác biệt ấy dường như tạm thời biến mất. Họ tìm thấy nhau trong một khoảng thời gian mà thế giới bên ngoài vẫn còn đầy ranh giới.

Tuy nhiên, Ondaatje không để người đọc dễ dàng tin vào một kết thúc lãng mạn. Một biến cố liên quan đến bom nguyên tử đã làm thay đổi cách Kip nhìn cuộc chiến, nhìn nước Anh và vị trí của nó trong thế giới thuộc địa. Từ đó, cuốn tiểu thuyết mở rộng ra những câu hỏi lớn hơn về chủ nghĩa thực dân, quyền lực và căn tính. Ở phương diện này, Bệnh nhân người Anh vượt khỏi khuôn khổ của một tiểu thuyết tình yêu hay tiểu thuyết chiến tranh. Nó là câu chuyện về những con người bị đặt vào giữa những lịch sử lớn hơn chính họ.

Điểm đặc biệt trong nghệ thuật của Ondaatje là ông không đưa ra những lời phán xét trực tiếp. Người đọc phải tự đi qua các ký ức, tự đặt những mảnh ghép cạnh nhau và tự nhận ra sự phức tạp trong mỗi lựa chọn.

Văn phong của tác phẩm có một vẻ đẹp rất riêng. Câu chuyện không chạy về phía trước mà liên tục quay lại, rẽ ngang, lùi sâu vào quá khứ. Những hình ảnh sa mạc, lửa, nước, bóng tối, khu vườn và cơ thể con người được đặt cạnh nhau tạo nên chất thơ. Nhưng chất thơ ấy không làm chiến tranh trở nên lãng mạn mà trái lại, nó khiến sự tàn khốc hiện lên bằng một cách lặng lẽ hơn.

Sau tất cả, điều đáng sợ nhất của chiến tranh không phải chỉ là những gì nó phá hủy trong khoảnh khắc mà là những gì nó buộc con người phải mang theo trong nhiều năm sau đó. Chiến tranh có thể kết thúc trên bản đồ, nhưng nó không kết thúc trong ký ức. Đó cũng là lý do Bệnh nhân người Anh vẫn có sức sống vượt khỏi bối cảnh Thế chiến II.

Michael Ondaatje cho ta thấy rằng, con người không phải lúc nào cũng có thể chữa lành. Có những vết thương sẽ không bao giờ biến mất. Có những tình yêu kết thúc nhưng không vì thế mà trở nên vô nghĩa. Và có những cuộc chiến đã kết thúc từ rất lâu, nhưng vẫn tiếp tục diễn ra trong tâm trí những người sống sót.