Bích Khê thấy vàng rơi ngô đồng ở đâu?

Giở lại bài thơ Tỳ bà toàn vần bằng. Quả thực trước Bích Khê thơ Việt chưa từng có bài thơ nào với lối trình hiện thanh điệu độc đáo đến như thế. Thời ấy được giới mộ điệu cho rằng bài thơ rất tân kỳ! Thoáng bâng quơ chúng ta tự hỏi: tại sao nhà thơ lại buồn vương cây ngô đồng?

Tôi từng đến Nam Kinh, Hàng Châu, còn gọi là xứ sở thần tiên của Trung Quốc và thấy cây ngô đồng được trồng rất nhiều ở đấy. Cây thuộc họ tiêu huyền, loài thân gỗ, tán xòe rộng, lá to và cây cao cỡ 15-16m, dáng đứng vững chãi. Ở nước ta, cây ngô đồng có nguồn gốc từ Quảng Đông mang sang tương truyền là do ý nguyện của vua Minh Mạng tin rằng chim phượng hoàng sẽ về đậu trên cây ngô đồng, đem lại thái bình và thịnh vượng cho đất nước.

Nêu chút cảm khái của Nguyễn Xuân Hoàng, tác giả Cỏ hoa xứ Huế cho rằng, “cái vóc thẳng đứng như một mũi tên của cây ngô đồng là sự khẳng định về một thái độ, một nhân cách sống ở đời”…

Dẫn theo Trần Đăng trong bài viết 70 năm buồn vương ngô đồng có đoạn: "Người cháu ruột của Bích Khê là anh Lê Quốc Ân kể rằng, trong khuôn viên nhà thờ họ Lê tại Thu Xà từng có cây ngô đồng.

Tôi không biết sinh thời Bích Khê có thấy ngô đồng ở Thu Xà - Quảng Ngãi hay ngô đồng ở xã đảo Cù Lao Chàm hay ngô đồng ở Đại nội Huế hay ở một nơi nào khác? Riêng tôi, nếu Bích Khê thấy cây ngô đồng thì tôi lại xác quyết rằng thi sĩ chỉ thấy cây ngô đồng ở Huế hơn bởi vì nơi đây Bích Khê từng đi học, rồi đi dạy và cả sau này ra Huế để chữa bệnh lao phổi nữa".

Trong kho tàng thi ca của nhân gian rất nhiều nhà thơ đều ít nhiều có thi phẩm trải lòng trắc ẩn của mình với mùa thu. Có phải vòng lưu chuyển của tứ thời (xuân sinh, hạ trưởng, thu liễm, đông tàng) mà thu liễm là lúc phượng hồng đã tắt nắng đỏ, ánh trời chiều cuối ngày sáng yếu ớt, muôn lá ngàn cây sắp đổ sắc vàng chăng? Thi ca cổ có câu: Ngô đồng nhất diệp lạc/ thiên hạ cộng tri thu (Ngô đồng một lá rụng/ thiên hạ biết thu về). Lá ngô đồng như biểu tượng hút hồn tất cả thi nhân.

Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông. Thi sĩ Bích Khê thấy lá ngô đồng vàng rụng trong tâm tưởng, lòng chàng buồn vương mênh mông. Lá vàng ngô đồng không có thực với chàng nhưng trong làn gió heo may xứ Huế gợi lòng chàng nỗi buồn vời vợi xa xăm.

Lá ngô đồng trong thi tưởng xoay vòng như kéo lê lết phận người trải qua sóng đời dông gió dập vùi. Thi tứ ẩn giấu mà chàng vừa ký thác ấp ủ từ nhiều năm trước chớ chàng có thấy chiếc lá ngô đồng thực nào rơi rụng đâu. Mùa thu về như rủ căn bệnh lao phổi bất trị của chàng đi rong chơi khắp mọi miền.

Trong Thơ tuyệt mệnh Bích Khê từng dự báo: Thân bệnh: ngô vàng mưa lá rụng/ Bút thần: sông lạnh ánh sao rơi… Quả đúng như Hàn Mặc Tử bạn chàng nhận xét: “Thi sĩ Bích Khê là người có đôi mắt rất mơ, rất mộng, rất ảo, nhìn vào thực tế thì sự thực thành chiêm bao, nhìn chiêm bao lại xô sang địa hạt huyền diệu…”.

Bích Khê thoáng thấy khúc phổ vàng rơi ngô đồng huyền diệu xa xăm, thanh âm reo qua dây tỳ bà rung ánh vàng nghê thường như tự trên trời cao rơi xuống!