Cà na trong mùa nước nổi

Miền Tây những ngày tháng 8 âm lịch, khi con nước nhảy khỏi bờ cũng là lúc những chùm trái cà na vô mùa xanh rợp trên tán cây đâu đó ven kinh rạch, ruộng đồng.

Cà na và ký ức tuổi thơ

Cà na miền Tây có lẽ là loại trái cây chung thủy nhất, đến hẹn lại lên, đúng mùa nước tràn về là ra bông kết trái. Cà na là cây “háo” nước, phải chờ mùa nước nổi lai láng cả đồng bưng thì nó mới thủng thỉnh nhú mấy chùm bông đầu tiên.

Cà na bắt đầu rộ từ tháng 8 đến hết tháng 10 âm lịch, đi trọn một mùa nước nổi. Nó cũng là loại cây cứng cáp, bền bỉ nhất trong các loài cây miệt đồng bằng. Dù nước có nhúng ngập ngang nửa thân, cây cà na vẫn đứng hiên ngang, không bị úng chết như một số loại cây khác.

Thử thách ăn cà na sống chấm muối ớt có lẽ là thú “đau thương” mà bất kỳ đứa trẻ miền Tây nào cũng đã kinh qua. Đứa nào lỳ nhất cũng ăn được tròm trèm cao lắm là 2 trái. Vị chua của cà na không gì sánh nổi, chua hỗn nhất trong các loại trái cây chua.

Đễ hãm vị chua này, người ta nghĩ ra mấy món ăn chơi ngon lành: cà na khía ngâm chua ngọt, cà na đập dập trộn mắm đường. Tới mùa, những cây cà na mọc hoang bên triền sông, bờ ruộng ra trái hằng hà sa số. Dân vạn chài tấp ghe bên gốc cà na, nhón chân lên là khều được rổ trái cho bữa cơm chiều thêm đậm đà.

Con nít con nôi thì dong xuồng một lượt men theo triền sông là có cả khoang xuồng ăm ắp trái. Bữa sau, mỗi đứa chia nhau một hũ cà na ngâm thiệt ngon lành, hoặc nhúm cà na ngào đường xiên que như kẹo hồ lô, nhìn thôi đã thấy bụng dạ cồn cào vì thèm. Còn mớ trái chín rụng đầy bờ bãi, người ta vớt lên, ngâm rượu.

Cây cà na mùa nước nổi đang hiếm dần, thay vào đó là giống cà na Thái, thân cây thấp hơn, trái có vị chua ít hơn nên có vẻ được ưa chuộng vì dễ chế biến. Cà na Thái được bán rộng rãi khắp các chợ. Nhưng với người miền Tây, nhất là người có tuổi thơ gắn liền với trái cà na mùa nước nổi, không gì có thể thay thế ký ức xanh màu của thứ trái thủy chung này.

Tháng 8 âm lịch, đâu đó trong các chợ lớn nhỏ từ miền Tây lên Sài Gòn vẫn có vài mẹt cà na rặt mùa nước nổi, trái xanh đến nao lòng mỗi mùa thu tới. Mấy chùm trái cà na thon dài, đầu hơi nhọn tựa trái cau tây nằm gọn trong lòng tay như muốn níu giữ tuổi thơ của bao đứa trẻ. Chợ mùa nước nổi, bên mấy mẹt điên điển vàng rực hay mớ bông súng ma cuộn lại hiền lành, mớ hẹ nước mềm như lụa, mâm cà na chấm thêm nét tươi xanh tràn sức sống cho buổi chợ đông.

Cà na kho cá rô

Nếu cá linh non là “linh hồn” mùa nước nổi thì con cá rô cũng là loại “một chín một mười” với cá linh vào thời gian này. Dù là con cá rô quẫy lội vẫy vùng trong bốn bề nước mênh mông, hay mớ cá thong dong trong ao hồ thì mùa này cũng “ú na ú nần”, mớ vẩy bóng bẩy cứ lóng lánh trong ánh nắng sớm mai.

Cá rô có nạc béo tự nhiên, lại hạp với trái cà na hơn bất cứ loại cá nào. Vì vậy mà mâm cơm mùa nước nổi trên ghe của vạn chài hay trong chái bếp đơn sơ của một nhà quê miệt đồng luôn có món cá rô kho mẳn với mớ trái cà na.

Cà na sau khi hái, rửa sạch, siêng thì người ta khía vài đường dọc theo thân trái, xốc muối rồi xả nước cho ra bớt vị chua, chát; bằng không cứ thả nguyên trái vô ơ cá. Cái ơ cá kho đủ vị chua cay mặn ngọt, lại thêm thứ nước hơi chát tiết ra từ cà na, thành ra một thứ mỹ vị quê kiểng mà thơm ngon hấp dẫn lạ lùng.

Mùi cá kho trên bếp lửa liu riu cứ chờn vờn quanh mũi, thêm mùi cơm gạo mới, nhúm bông điên điển hái bên triền sông, mấy cọng bông súng ma bứt trên đồng… ai mà cầm lòng cho đặng!

Trên chiếc ghe cũ kỹ mắc đại vô một cây cà na xanh mướt bên triền sông nào đó, mâm cơm đơn sơ dọn ra. Ta bới chén cơm đầy, dẽ miếng cá kho tươm mỡ, ghém trái cà na đã ngả màu, vị chát đã phôi phai, rồi nhón đũa gắp một nhúm rau đồng…

Người quê ăn miếng cơm quê, giữa con nước minh mông của cánh đồng mùa lũ, nước dập dềnh đánh bên mạn ghe, nghe cá quẫy sát bên mình, nghe tiếng gió xào xạc đánh rát bên tai mà tưởng đang trong một cơn mơ hoang hoải nào. Cơn mơ mang mùi của phù sa, mùi của mớ cà na chua lòm trong ký ức…

Bữa nọ, nhón miếng cà na kho trong bữa cơm ấm nóng giữa thị thành, lòng người tha hương vẫn còn có cái để nương náu những tháng ngày xa xứ.