Cải cách các thể chế toàn cầu là một điểm nhấn quan trọng trong tuyên bố chung hội nghị thượng đỉnh Nhóm các nền kinh tế mới nổi (BRICS) tại Brazil, phản ánh quan điểm và nguyện vọng của nhóm này trong việc xây dựng một trật tự thế giới công bằng, bao trùm và hiệu quả hơn.
Lời kêu gọi nói trên không chỉ là yêu cầu mang tính biểu tượng, mà phản ánh một thực tế ngày càng rõ rệt: trật tự toàn cầu định hình sau Thế chiến 2 không còn theo kịp sự chuyển động của thế kỷ XXI. Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, Tổ chức thương mại thế giới (WTO), Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) hay Ngân hàng thế giới (WB) là những định chế ra đời trong một bối cảnh lịch sử rất khác, thời điểm mà cán cân quyền lực quốc tế bị chi phối bởi phương Tây.
Tuy nhiên, bức tranh kinh tế - chính trị toàn cầu ngày nay đã thay đổi căn bản. Do vậy, hội nghị thượng đỉnh BRICS năm nay chứng kiến làn sóng kêu gọi “công lý thể chế” khi tuyên bố chung của nhóm này tại Brazil ngày 6/7 khẳng định rõ lập trường: cần khẩn cấp cải cách WTO, nâng cao tiếng nói của các nước đang phát triển trong IMF và thúc đẩy một trật tự quốc tế đa cực, công bằng hơn.
Theo AP, lãnh đạo các nước BRICS bày tỏ ủng hộ Ethiopia và Iran gia nhập WTO, đồng thời kêu gọi khẩn cấp khôi phục khả năng của tổ chức đa phương này trong giải quyết các tranh chấp thương mại.
Thực tế, WTO, tổ chức được thiết lập nhằm thúc đẩy thương mại tự do, đang đối mặt với khủng hoảng niềm tin và tê liệt trong giải quyết tranh chấp, một phần do Mỹ chặn việc bổ nhiệm thẩm phán cho cơ quan phúc thẩm.
Do đó, WTO không thể duy trì vai trò cốt lõi nếu mất khả năng xử lý tranh chấp. Tình trạng tê liệt hiện nay của WTO cùng với sự xuất hiện của làn sóng chủ nghĩa bảo hộ đang tạo ra những bất lợi nghiêm trọng cho các nước đang phát triển.
Tương tự, BRICS nhấn mạnh sự cần thiết phải cải tổ cách thức lựa chọn, tăng cường tính đại diện của khu vực trong Ban điều hành IMF bởi vị trí Tổng Giám đốc IMF lâu nay luôn thuộc về một người châu Âu. Tổng thống Brazil Lula da Silva chỉ trích thẳng thắn rằng các thể chế hiện tại đang tạo ra “Kế hoạch Marshall ngược”, khi dòng tài chính thực chất đang chảy từ Nam lên Bắc bán cầu.
Ông Lula cũng nhấn mạnh rằng chỉ trong một thập kỷ, khoảng 3.000 tỷ phú đã nắm giữ hơn 6.500 tỷ USD tài sản, trong khi các nước đang phát triển đối mặt với nợ nần và dòng vốn hỗ trợ suy giảm. Điều này phản ánh sự bất cân xứng không chỉ trong đại diện, mà cả trong phân phối nguồn lực toàn cầu.
Đáng chú ý, tại hội nghị lần này, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi đưa ra những thông điệp mạnh mẽ, kết hợp giữa ngôn ngữ hình ảnh sắc sảo và lập luận chính trị sâu sắc khi ông mở đầu bài phát biểu bằng một hình ảnh giàu tính ẩn dụ: “Một chiếc máy đánh chữ thế kỷ XX không thể chạy phần mềm thế kỷ XXI.”
Câu nói này không chỉ nhấn mạnh tính lỗi thời của các thể chế toàn cầu, mà còn cho thấy sự bất cập giữa cơ chế vận hành cũ và những thách thức mới trong một thế giới số hóa, đa cực, với những biến động không thể giải quyết bằng các công cụ cũ.
Đồng thời, đặt ra vấn đề uy tín và hiệu quả của các thể chế: một tổ chức toàn cầu không thể hoạt động hiệu quả nếu thiếu tính đại diện và bị chi phối bởi thiểu số quyền lực. Thực tế, 2/3 nhân loại chưa được đại diện đầy đủ trong các thể chế toàn cầu được thành lập từ thế kỷ XX.
Nam Bán cầu thường là nạn nhân của “tiêu chuẩn kép” và các quốc gia có đóng góp lớn cho nền kinh tế toàn cầu ngày nay chưa được trao một vị trí tại bàn ra quyết định. Đây không chỉ là vấn đề về đại diện, mà còn là vấn đề về uy tín và hiệu quả, theo nhận định của ông Modi do DNTV trích dẫn.
Thông điệp này không chỉ dành cho các nước BRICS mà còn là lời gửi tới toàn thể cộng đồng quốc tế: các cải cách mang tính biểu tượng sẽ không đủ bởi thế giới cần những thay đổi thực chất, từ cơ cấu đại diện đến cách thức ra quyết định và phân bổ nguồn lực.
Phát biểu qua cầu truyền hình, Tổng thống Nga Vladimir Putin kêu gọi các nước BRICS tăng cường hợp tác trên nhiều lĩnh vực, bao gồm tài nguyên thiên nhiên, logistics, thương mại và tài chính.
Trong khi đó, Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường cho rằng các nước BRICS nên nỗ lực tiên phong trong thúc đẩy cải cách quản trị toàn cầu, trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến những thay đổi nhanh chưa từng thấy trong một thế kỷ, các quy tắc và trật tự quốc tế đang bị thách thức nghiêm trọng, thẩm quyền cũng như tính hiệu quả của các thể chế đa phương tiếp tục suy yếu, theo SCMP.
Có thể thấy các phát biểu công khai của các nhà lãnh đạo BRICS tại hội nghị năm nay cho thấy một sự đồng thuận mang tính lịch sử: sự bao trùm, công bằng và hiệu quả thể chế là yếu tố sống còn để duy trì hòa bình và hợp tác quốc tế trong một thế giới đang chuyển sang mô hình đa cực. Tầm nhìn cải cách các thể chế toàn cầu, nếu diễn ra, sẽ là bước ngoặt định hình trật tự mới, nơi tiếng nói của Nam Bán cầu, của các quốc gia đang phát triển và của số đông nhân loại được phản ánh đúng mực.
