Cấp thiết thành lập Quỹ Bảo tồn di sản Đà Nẵng

Xã hội hóa nguồn lực bảo tồn

Theo ông Phạm Phú Ngọc, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, trước đây cơ quan cũng từng đề xuất việc thành lập Quỹ Bảo tồn di sản văn hóa, dù vậy lúc đó phải thông qua Quốc hội nên rất khó khăn. Tuy nhiên, trong Luật Di sản 2024 vấn đề này đã được đưa vào quy định với thẩm quyền quyết định thuộc UBND thành phố.

“Tôi nghĩ đây là cơ hội tốt để chúng ta thành lập quỹ bảo tồn di sản nhằm tạo nguồn kinh phí hoạt động thông qua sự hỗ trợ của nhà hảo tâm, doanh nghiệp, tránh thụ động phụ thuộc vào nguồn ngân sách nhà nước”, ông Phạm Phú Ngọc chia sẻ.

Khu phố cổ Hội An có khoảng 1.155 di tích (hơn 83% là nhà ở tư nhân), phần lớn đều xuống cấp, trong khi kinh phí dành cho tu bổ rất lớn. Nhiều chủ di tích, nhất là trong các kiệt hẻm không có điều kiện kinh doanh buôn bán nên nguồn lực hạn hẹp dẫn đến việc đầu tư tu bổ, tôn tạo gặp khó khăn, thậm chí không thể thực hiện được. Vì vậy việc thành lập Quỹ Bảo tồn di sản sẽ giúp hỗ trợ thêm kinh phí cho các công trình, nhất là các di tích tư nhân.

Ông Phạm Phú Ngọc đơn cử một số di tích thuộc sở hữu tư nhân dù được nhà nước hỗ trợ theo quy định nhưng vẫn không đủ kinh phí thực hiện, nhưng nếu có quỹ sẽ giúp hỗ trợ trùng tu khẩn cấp mà không cần đợi ngân sách nhà nước bổ sung. Chưa kể, trong trường hợp tổ chức hoặc cá nhân, cơ quan đơn vị nào muốn ủng hộ tiền trùng tu di tích cũng có thể đưa vào quỹ mà không cần chuyển theo những kênh khác với nhiều thủ tục rắc rối.

“Việc thành lập Quỹ Bảo tồn di sản với cơ sở pháp lý rõ ràng, có ban điều hành, điều lệ hoạt động cụ thể, tài chính công khai minh bạch sẽ tạo điều kiện huy động nguồn lực xã hội hiệu quả, thủ tục phân bổ kinh phí trùng tu, bảo tồn di sản cũng nhanh gọn, dễ dàng hơn”, ông Ngọc nói.

Thành phố Đà Nẵng hiện có 564 di tích được xếp hạng, bao gồm 6 di tích quốc gia đặc biệt, 84 di tích quốc gia, 474 di tích cấp thành phố; hơn 200 di tích trong danh mục kiểm kê. Mỗi năm nguồn lực dành cho công tác bảo tồn, trùng tu các di tích khá lớn. Vì vậy, việc thành lập quỹ bảo tồn di sản không chỉ của Khu đô thị cổ Hội An mà rộng hơn là Quỹ Bảo tồn di sản Đà Nẵng được xem là vô cùng cần thiết hiện nay, góp phần thu hút thêm nguồn lực ngoài ngân sách nhà nước, tạo điều kiện triển khai các dự án tu bổ, trùng tu di tích xuống cấp trên địa bàn nhanh chóng, hiệu quả.

Chờ nghị định hướng dẫn

Những năm qua, hầu hết di tích trên địa bàn thành phố cơ bản được quan tâm đầu tư, hạn chế nguy cơ sụp đổ. Nhiều di tích đã phát huy tốt giá trị và trở thành điểm đến tham quan hấp dẫn như Khu đền tháp Mỹ Sơn, Đô thị cổ Hội An hoặc trở thành địa chỉ về nguồn của người dân, du khách…

Dù vậy, do thường xuyên chịu tác động của thiên tai, bão lũ nên không ít di tích đối diện nguy cơ hư hại, xuống cấp, nhất là tại 2 di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn.

Tại Đô thị cổ Hội An, tính đến tháng 11/2025 vẫn còn hơn 100 di tích xuống cấp đang được chống đỡ, riêng khu vực phố cổ còn 30 di tích xuống cấp với các mức độ gồm nhẹ (7 di tích), nặng (14 di tích) và nghiêm trọng (9 di tích).

Mặc dù trước đây mỗi năm thành phố Hội An (cũ) đều trích lại khoảng 50-70% tiền thu bán vé tham quan phố cổ dùng vào việc tu bổ, tôn tạo di tích, hỗ trợ trùng tu đối với di tích tập thể, tư nhân nhưng xem ra không đáng kể bởi chi phí trùng tu các di tích khá lớn, bình quân mỗi năm hơn 30 tỷ đồng.

Tương tự, tại Khu đền tháp Mỹ Sơn, nguồn vốn đầu tư cho công tác bảo tồn di sản cũng không hề nhỏ nên việc chủ động nguồn lực rất quan trọng và cần thiết.

Năm 2004, Ban Quản lý di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn đã thành lập Quỹ trùng tu phát triển Mỹ Sơn. Cụ thể, hàng năm đơn vị trích lại 25% tiền bán vé nhập quỹ nhằm thực hiện các công việc xây dựng hạ tầng, gia cố sửa chữa nhỏ, trùng tu, bảo tồn di tích...

Sau hơn 20 năm triển khai, hiệu quả Quỹ trùng tu phát triển Mỹ Sơn mang lại khá rõ nét. Nhiều hạng mục tu bổ, trùng tu nhỏ như định vị các thành phần kiến trúc, gia cố tường bao, sắp xếp hiện vật, vệ sinh tường tháp… đã được đơn vị chủ động thực hiện kịp thời. Kể cả việc đối ứng vốn triển khai các dự án trùng tu lớn cũng nhanh chóng, thuận tiện. Chỉ riêng 5 năm thực hiện dự án Bảo tồn các nhóm tháp H, K, A (2017 - 2022) tổng số tiền đối ứng trích từ Quỹ trùng tu phát triển Mỹ Sơn khoảng 5 tỷ đồng.

Ông Hà Vỹ, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đà Nẵng cho rằng, với số lượng di tích trên địa bàn thành phố quá nhiều và nguồn ngân sách nhà nước dành cho đầu tư tu bổ di tích hàng năm chưa thể đáp ứng yêu cầu như hiện nay, việc thành lập Quỹ Bảo tồn di sản là cần thiết. Từ đó tạo ra cơ hội cũng như cơ chế thuận lợi trong việc huy động, quản lý và sử dụng nhiều nguồn kinh phí giúp bảo tồn, tu bổ các di tích hiệu quả, đặc biệt đối với di sản thế giới Đô thị cổ Hội An.

Tuy nhiên, trước mắt chưa thể triển khai được mà phải chờ văn bản hướng dẫn của Trung ương. Đây cũng là vấn đề chung của nhiều địa phương, không riêng gì Đà Nẵng.

“Luật thì đã có rồi nhưng bây giờ chúng ta phải chờ nghị định hướng dẫn, từ đó mới có thể nghiên cứu tính toán tiếp thêm một bước nữa”, ông Hà Vỹ thông tin.