Chống gian lận thi cử thời kính AI

AI… “ngồi” trong phòng thi

Từ liếc bài bạn bên cạnh, giấu “phao” trong tay áo đến tai nghe siêu nhỏ hay điện thoại được ngụy trang tinh vi, gian lận trong kiểm tra, thi cử biến hóa muôn kiểu. Giờ đây, “phao” còn diện ngay trên... gọng kính.

Với những chiếc kính thông minh tích hợp AI, người làm bài gần như mang theo cả “gia sư số” vào phòng thi mà rất khó bị phát hiện. Nhìn từ bên ngoài, đó chỉ là cặp kính cận bình thường. Thí sinh không cần cúi xuống tra cứu, thầm thì hay thao tác bằng tay. Chỉ cần hướng mắt về đề thi, camera trên gọng kính sẽ ghi lại nội dung, truyền dữ liệu đến mô hình AI lớn để phân tích, sau đó hiển thị câu trả lời ngay trên tròng kính chỉ trong vài giây. Toàn bộ quá trình diễn ra gần như vô hình.

Điều khiến các nhà quản lý lo ngại là cách thức hoạt động của loại thiết bị này gần như không để lại dấu vết. Những gì từng xuất hiện trong phim khoa học viễn tưởng đang trở thành nỗi đau đầu của các trường học.

Theo CNN, chỉ trong tháng 5 và 6/2026, hàng loạt vụ gian lận bằng kính AI bị phát hiện tại một số quốc gia, buộc các cơ quan giáo dục phải khẩn cấp siết chặt quy định thi cử. Điều đáng lo ngại là nhiều chuyên gia nhận định đây mới chỉ là “phần nổi của tảng băng”.

Hàn Quốc là quốc gia đầu tiên ghi nhận các trường hợp gian lận bằng kính AI trong các kỳ thi TOEIC. Theo The Korea Herald, hai thí sinh bị phát hiện sử dụng kính thông minh trong các đợt thi vào tháng 5/2026. Giám thị chỉ phát hiện sau khi kỳ thi kết thúc. Kết quả của cả hai đều bị hủy và họ bị cấm dự thi TOEIC trong 4 năm.

Tại Đài Loan (Trung Quốc), một thí sinh dự kỳ thi tuyển vào trường y cũng bị phát hiện đeo kính AI sau khi giám thị nhận thấy người này liên tục cúi sát mặt vào đề thi. Khi kiểm tra, phần gọng kính tỏa nhiệt bất thường, dấu hiệu cho thấy thiết bị đang xử lý dữ liệu. Nhà trường lập tức hủy kết quả và báo vụ việc cho trung tâm khảo thí tuyển sinh đại học, đơn vị sau đó đã sửa đổi quy trình giám sát thi.

Tại Anh, cơ quan quản lý khảo thí Ofqual cảnh báo, kính AI và tai nghe siêu nhỏ có thể đe dọa tính công bằng của các kỳ thi GCSE và A-level. Theo thống kê của cơ quan này, chỉ riêng mùa thi năm 2025, có 2.225 vụ vi phạm liên quan đến thiết bị điện tử, chiếm gần 45% tổng số trường hợp gian lận.

Thử nghiệm của các nhà nghiên cứu tại Đại học Khoa học và Công nghệ Hồng Kông (Trung Quốc) càng cho thấy mức độ đáng báo động. Chỉ với kính Rokid kết nối ChatGPT 5.2 trong bài kiểm tra kỹ thuật điện, “thí sinh AI” lọt top 5 trong lớp hơn 100 sinh viên, vượt xa điểm trung bình của cả lớp.

Tại Hàn Quốc, YouTuber công nghệ Techmong với hơn 930.000 người theo dõi còn thực hiện video cho thấy kính AI giải trọn bộ 30 câu hỏi toán trong đề thi thử đại học (suneung) chỉ trong 18 phút và đạt 96/100 điểm. Video nhanh chóng lan truyền, buộc nhiều trường học phải phát hướng dẫn nhận diện kính AI cho giáo viên và phụ huynh.

Điều đáng nói là công nghệ này đang tiến hóa rất nhanh. Nếu chỉ vài năm trước, kính thông minh còn cồng kềnh và dễ nhận biết thì nay chúng gần như giống hệt kính thời trang thông thường. Meta đã bán hơn 7 triệu chiếc kính AI chỉ riêng trong năm 2025, trong khi nhiều hãng công nghệ lớn liên tục tung ra sản phẩm mới với giá ngày càng dễ tiếp cận.

Tăng cường kiểm soát

Trước thực tế này, nhiều quốc gia nhanh chóng siết chặt biện pháp kiểm soát. Trung Quốc lựa chọn cách tiếp cận quyết liệt khi yêu cầu kiểm tra toàn bộ kính đeo trước kỳ thi đại học quốc gia (gaokao) năm 2026 với hơn 10 triệu thí sinh. Mọi loại kính thông minh và thiết bị điện tử có khả năng kết nối đều bị cấm tuyệt đối trong các kỳ thi gaokao cũng như tuyển dụng công chức.

Tương tự, Mỹ cấm kính thông minh trong kỳ thi SAT từ tháng 3/2026. Không quân Mỹ cũng cấm quân nhân sử dụng kính có khả năng chụp ảnh, quay phim hoặc tích hợp AI khi mặc quân phục. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, việc siết kiểm tra hay bổ sung máy dò kim loại chỉ là giải pháp trước mắt.

Nhiều trường đại học trên thế giới đang chuyển sang các hình thức đánh giá khó sao chép hơn như thuyết trình trực tiếp, làm việc nhóm, giải quyết tình huống, bảo vệ dự án hoặc các bài thi mở đòi hỏi lập luận và tư duy phản biện.

Lịch sử cho thấy, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều buộc giáo dục phải thích nghi. Giống như máy tính bỏ túi từng gây tranh cãi rồi trở thành công cụ học tập phổ biến, AI nhiều khả năng cũng sẽ đi theo con đường tương tự. Khi AI ngày càng thông minh, giá trị cốt lõi của con người sẽ nằm ở năng lực tư duy độc lập, sự sáng tạo và đạo đức học thuật, những điều mà không một thuật toán nào có thể thay thế.

Nếu AI trở thành “đôi chân” giúp con người tiến nhanh hơn, thì tư duy vẫn phải là “bộ não” quyết định hướng đi đúng. Theo CNN, thông điệp ấy được một chuyên gia của Đại học Giáo dục Hồng Kông (Trung Quốc) đúc kết ngắn gọn nhưng rất đáng suy ngẫm: “Hãy sử dụng công nghệ, hãy sử dụng AI, nhưng đừng để AI suy nghĩ thay mình”.