Con cá cơm nơi “tầm nhìn xa trên 6 hải lý”

Bao năm mới trở lại thôn Lộc Hà - Tam Tiến (nay là Tam Xuân) này, anh Phan Kim Nhật hỏi: “Thấy khác không?”. “Khác nhiều”. Cũng chỗ này, ngày đó hoang sơ.

Cách chỗ đây chừng 200m, lâu nay “hot” chợ cá Tam Tiến. Mấy tháng trước, bạn ở Thành phố Hồ Chí Minh ra nói sáng sớm xuống nhìn mà mê, mua con cá về nấu canh, cháo sáng, ăn xong thấy mình như trẻ lại.

Còn anh Nhật, một ngư phủ cự phách đã buông chèo thả neo hơn 10 năm, cũng… trẻ như thuở đó, chỉ có vầng trán ưu tư theo chén rượu những hy vọng đã cũ.

Ngư dân mắc kẹt giữa luật và sinh kế

Sóng không ngừng, đụn từng nếp nhô dằng dặc rồi tan, tạo ra một khoảnh nước đục. Nước đục buông câu. Triết lý đẻ ra không phải từ lòng người cơ hội, mà là kinh nghiệm truyền đời sinh - tử áo cơm của dân bãi ngang.

“Biết vì sao nước đục cá mới ngon không? Vì đó là nơi ấu trùng sinh sống, con cá, mực, ghẹ vào ăn, sẽ rất mập, mỡ đầy”, giọng anh Nhật.

Hai giờ chiều. Có anh bạn tên Rin ôm tay lưới đi xuống. Sau mấy tiếng ới ới, bèn tấp vô. Làm chơi, nhưng kiếm ăn thiệt.

“Như cá đối, chừ đánh được, đừng lấy dầu mà nên lấy mỡ bụng hắn đem chiên hắn, thêm nén, hành nhiều vô, húp nước, ngon lắm anh”, Rin nói. Tôi ngó anh Nhật. Hình như anh kín đáo thở dài.

Câu chuyện lúc nãy đang đeo bám. Anh Trần Minh nay đã 48 tuổi, đi biển từ thuở mô tê, được coi là tay sát cá, nhìn bọt sóng là biết cá chi, có hay không. Dằng dặc một đời biển thuở ông nội anh tới chừ, đặt chà dụ cá, mành đèn, rồi cuối cùng là vây trủ để bắt cá cơm. Ở đây nghề chính là đánh bắt cá cơm.

“Tụi tôi lâu nay… bó phép. Nhà nước quy định ghe dưới 15m trên 12m thì phải đánh từ 6 hải lý trở lên, chiếu từ bờ (Tàu có chiều dài từ 12m đến dưới 15m chỉ được phép hoạt động tại vùng lộng, không được phép hoạt động ở vùng khơi và vùng ven bờ - Nghị định 41/2026/NĐ-CP). Nhưng nguyên tắc nghề cá cơm là không làm xa trên 6 hải lý.

Cá cơm, từ Kỳ Hà tới Bình Minh rồi Cù Lao Chàm, chỉ mùa nồm tháng Hai đến tháng Sáu mới có, vì nó là loài di cư. Mùa này trở đi, nó vào vùng Cam Ranh, Phan Thiết. Cá cơm ở đâu ra khi không được đánh gần bờ?”. Lời anh Minh vang lên, không gay gắt mà buồn não. Tôi như nghe có thanh âm của sóng đã vỡ thành bọt.

Cấm, bà con sống kiểu gì?

“Làm lén chứ răng - giọng anh bất thần như sóng bủa - Mình không làm thì tàu Quảng Ngãi cũng làm. Họ đánh loại kiểu vây giấu, nếu không có tàu kiểm ngư, biên phòng là quét tín hiệu dò, bắt sạch. Vây giấu là thứ tàn sát. Con cá rò bằng hột dưa nó cũng quét sạch.

Làm giã cào, nếu không có điện tụ lại, không bắt được, chứ vây giấu có máy báo, không cần điện, cũng hốt đẹp. Nó quét xa mấy hải lý. Họ đi đông lắm”.

Quy định đúng hay sai?

“Mình cũng làm chứ lấy chi sống, nhưng làm lén. Dân biết sai nhưng vẫn làm. Cái nghề này xưa nay mà, nhưng nếu luật này ra trước, không bao giờ dân sắm ghe trên 12m. Ai nói ra ngoài kia cỡ trên 6 hải lý mà đánh được cá cơm, dân ở đây cho luôn ông cái ghe đó. Không bao giờ có.

Vừa rồi nó vô sát bờ luôn, lấy đồ xúc. Vì sao? Mùa đó, nó ở khơi thì bị cá lớn ăn. Cá cơm sinh sản là ở gần bờ. Mực nang, ghẹ, cá chuồn cũng đẻ gần bờ, mùa tháng Tám nó ra lại.

Ở đây làm chụp mực, lưới vây và giã cào. Ba nghề chính, thì nên cấm giã cào bởi nó tận diệt, còn lại cho dân làm chứ lấy gì sống! Cá ở tuyến bờ mà không cho đánh, là sao?”.

Tôi cũng chỉ còn cách hỏi: “Rồi răng nữa?”.

“Thì răng nữa anh, chỉ còn cách cắt 2 đầu - đuôi ghe còn dưới 12m để đánh. Ai không cắt, chấp nhận vi phạm, bởi đi xa hơn lỗ dầu, lại không đánh được”.

Nhà nước cấm đánh bắt gần bờ, bởi vùng bãi ngang loại ghe trên 12m dưới 15m nhiều, cần phải quản lý chặt. Nhưng cho xuống 12m, có phải tận diệt không?

Anh Minh nói ngay: “Giã cào thì có, nhưng lưới vây là bình thường. Cá cơm thì năm có năm không. Đánh thuốc nổ, vây giấu mới kinh. Chính sách quy định là bảo vệ nguồn lợi thủy sản, nhưng người dân thì mắc kẹt bởi tài sản của họ”.

Đời biển là mấy đời người

Lâu nay người ta vẫn hay nói rằng chẳng ai chết vì ngành nghề bị cấm, cái khó ló cái khôn. Đó là nói cho qua chuyện, bởi sống vật vờ mới là đáng nói như con cá ươn tươi không rõ ràng, bỏ thì thương vương thì nợ. Bà con ở đây cũng vậy. Làm đủ nghề để sống.

Cá cơm không có thì người đánh bắt đã cực, nhưng kẻ trên bờ làm nước mắm cũng phải “khóc ré” theo, rồi cá khô nữa, lấy đâu mùa mưa mà ăn?

Anh Nhật nãy giờ im lặng, bật lời: “Cá cơm là loài di cư, nổi, mình không đánh thì hết mùa nó đi nơi khác. Nó ở gần bờ, không cho đánh là sao?”.

Hơn 10 năm trước, anh đã giã từ cuộc chơi bởi nói ngắn gọn “đánh bắt tận diệt, mai này con cháu chết đói”. Nhưng giờ đây, không cho đánh cá cơm gần bờ cũng đẩy lưới vào cảnh móc giàn phơi nắng rồi ủ mục như đám mây bị chính biển khước từ. Người thì người thở dài ngó biển.

Giọng anh quyết liệt: “Mong nhà nước nghiên cứu con cá di cư, tháng nào, vùng nào cho đánh bắt, không đánh cá trứng, chứ tại sao cấm tiệt không cho đánh con nào? Chỗ không có con cá nào, cũng cấm là sao? Nhà nước phải biết vùng nào cá sinh sản, cấm thời gian bao lâu? Vùng nào cho phép? Ngư dân như vậy mới thuận lợi làm ăn. Nông dân đâu có ăn có học như nhà nghiên cứu.

Nhà nước phải có cách. Phải xuống biển, đi thực tế. Dân biết sai, nhưng hết đường. Làm người, ai muốn mang tiếng là ăn cắp? Phải xác lập vùng đánh bắt cụ thể. Cấm không cho, thì lấy đâu mắm, thực phẩm thủy sản?

Nếu nói 20 năm sau không có người ra biển, thì tôi nghĩ khác. Anh cấm quá, họ đi làm công ty. Nhưng nếu nhà nước cấm đúng, căn cứ vô đặc tính sinh sản, con cá tránh được nạn tận diệt, thì tới mùa cần thu hoạch, họ sẽ trở về làm. Làm công ty tháng 5 triệu, nhưng vô mùa cá, ngày thu được 300.000, tháng được hơn 10 triệu, lại gần bờ, thì sao không được làm? Một ngày chỉ có mấy tiếng đồng hồ thôi, họ đã trở lại làm ngư dân. Bóp nhưng phải mở.

Từ đây kéo ra 6 hải lý, hồi đó cá đủ loại. Tôi dám nói, nếu bơi cái thúng ra, thả một tấm lưới bất kỳ nếu ngư trường được bảo vệ, đánh bắt hợp lý theo mùa, theo vùng, theo nghề, thì nguồn lợi thu lại không thua bất kỳ một tàu đánh ở xa. Trước đây ông cha mình, cá trác mà thả tấm lưới xuống, nó mắc dày tới mức kéo lên không nổi, nhưng không có đầu ra. Bây giờ 1 kg cá trác đã 100.000 đồng, thì sắm ghe to thuyền lớn chi cho mệt.

Nhà nước cấm, nhưng tôi hỏi: Mùa nồm, cá vô ở đây, mà anh bắt dân ra ngoài kia đánh, thì làm cái chi? Phương tiện của mình không hiện đại như người ta, vốn hạn chế, thì sao làm ăn?”.

Những câu hỏi tan vào sóng. Hình ảnh, clip trên mạng rộn ràng chợ cá Tam Tiến đầy ra đó, nhưng con hẻm dẫn về chỗ ngồi của những ngư phủ một đời với biển, tiếng thở như u u ruột gió, vặn mình qua đường cát, xương rồng, cuộn vào giấc ngủ chập chờn như sóng, ai biết cho họ.

Ở đây là chuyện thiết kế chính sách. Anh phải làm cho từng vùng, căn cứ vào tập quán đánh bắt, hỗ trợ cho ngư dân thiết thực để họ làm ăn và phải chặt chẽ chặn lợi dụng chính sách để trục lợi, mà bây giờ rõ nhất không cho làm gần bờ thì sắm máy lớn, tới mùa chạy ra khơi để nhắn tin tọa độ vào bờ mà lấy tiền dầu nhà nước hỗ trợ, khỏi đánh luôn!

Vùng lộng cần đầu tư nghiên cứu sâu về vùng, loài, đi cùng dự báo ngư trường cho sát tình hình cá. Quản lý tàu cá đâu phải như quy định xe chạy đường nào, không thể đứng trên bờ mà nói chuyện dưới nước. Cấm thì phải nghiên cứu chuyển đổi nghề, kèm điều kiện… Mọi thứ đều phải sòng phẳng, nghiêm minh, chặt chẽ và khoa học, thì không gì là không được, chứ quản không được thì cấm hết, đó là chính sách thất bại.

Cá cơm nó đâu cần biết 6 hay hàng ngàn hải lý. Chỉ có kẻ cầm tay lưới chân trên bờ chân dưới nước bơi không được đi không xong.

Ngoài kia không ngừng sóng, như cười tôi “mi làm sao hiểu đời biển là mấy đời người”…