Gửi bình luận
ĐNCT - Sau cuộc khai quật khảo cổ tại di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng (phường Hải Vân), những dấu tích nền móng, cấu trúc và vật liệu xây dựng được phát lộ đang mở ra giá trị về hệ thống phòng thủ, dịch trạm dưới triều Nguyễn.
Các nhà nghiên cứu đánh giá nếu được bảo tồn, phát huy giá trị, đây sẽ là điểm đến văn hóa - lịch sử đặc sắc, góp phần làm phong phú thêm sản phẩm du lịch của Đà Nẵng.
Từ những dấu tích tưởng như đã chìm vào lòng đất, trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng đang từng bước kể lại câu chuyện về công trình phòng thủ quan trọng của Đà Nẵng dưới triều Nguyễn.
Tháng 5/2026, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng thành phố Đà Nẵng phối hợp Viện Khảo cổ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tiến hành khai quật 600m2 tại trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng.
Kết quả khai quật bước đầu cho thấy những dấu tích quan trọng của hai công trình, qua đó giúp các nhà khoa học có thêm cơ sở để nhận diện rõ hơn quy mô, cấu trúc, kỹ thuật xây dựng và chức năng của di tích.
TS. Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng Khảo cổ học lịch sử, Viện Khảo cổ học chia sẻ, nhiều năm làm khảo cổ lịch sử, đây là di tích độc đáo mà có lẽ là lần đầu tiên trong đời ông gặp.
Theo ông Triệu, giá trị đầu tiên và nổi bật của hai di tích là vị trí địa lý khi nằm trên tuyến kết nối từ vùng kinh đô Huế xưa với phía Nam, giữ vai trò quan trọng trong kết nối giao thông, quân sự và phòng thủ. Vị trí này tạo nên tính độc đáo mà rất ít di tích lịch sử có được.
Khi nói đến di tích, các nhà nghiên cứu đề cập hai yếu tố: tính toàn vẹn và tính xác thực; thì cả hai di tích này đều bảo đảm 2 yếu tố đó và đạt đến mức hoàn thiện nhất.
Di tích trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng thể hiện một mức độ bảo tồn gần như còn nguyên vẹn so với phần lớn di tích phòng thủ cùng thời ở Đà Nẵng - vốn nhiều nơi đã bị san phẳng hoặc chồng lấp bởi xây dựng qua các thời kỳ và thời hiện đại.
Tại đây còn nhận diện được tương đối đầy đủ ba thành phần kinh điển của một công trình phòng thủ - dịch trạm kiểu triều Nguyễn: Tường thành (lũy đá bao quanh) được kè bằng đá, hệ thống hào và bờ thành ngoài (tường ngoài).
Sự hiện diện đồng thời của cả thành - hào ở Nam Chơn là điều rất đặc biệt thể hiện tính chất quan trọng bậc nhất của di tích, bởi đó chính là kết cấu cho phép phân biệt một công trình xây dựng kiên cố, có quy hoạch, với những đồn lũy.
Dấu tích Chơn Sảng đã thể hiện cấu trúc dạng đồn với vai trò kiểm soát con đường thiên lý, ở đó, hướng của các công trình đều nhắm đến việc bao quát tuyến đường thiên lý lên Hải Vân quan: Dấu tích bờ kè mặt tây nam, các trạm gác ở góc tây và góc nam đều hướng ra đường thiên lý nằm gần đó.
“Giá trị làm nên bản sắc riêng của Nam Chơn, Chơn Sảng nằm ở chỗ nó không lặp lại bất kỳ công trình nào khác trong vành đai phòng thủ Đà Nẵng về tổ hợp quy mô - cấu trúc - kỹ thuật - vật liệu.
Các kết quả khai quật cho thấy, hoàn toàn không có sự ảnh hưởng của kỹ thuật phương Tây với những thay đổi về hình dáng, vật liệu.
Mặc dù, cùng được triều Nguyễn xây dựng, nhưng các di tích thành hiện còn ở các tỉnh đều chịu ảnh hưởng của phương Tây với kỹ thuật kiểu Vauban, như thành Điện Hải, thành An Hải và nhiều tòa thành thời Nguyễn còn tồn tại cho đến ngày nay là một minh chứng rõ ràng và sinh động nhất”, ông Triệu nhấn mạnh.
Từ những giá trị bước đầu được xác định, các nhà nghiên cứu kiến nghị thành phố khẩn trương bảo tồn trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng, đồng thời tiếp tục khai quật, nghiên cứu tổng thể để hoàn thiện nhận thức về quy mô, chức năng và mối liên hệ giữa các công trình.
Tuy nhiên, bảo tồn không nên chỉ dừng ở việc giữ nguyên hiện trạng mà cần hướng tới phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Một trong những hướng được các nhà nghiên cứu đề xuất là đặt hai di tích trong tổng thể hệ thống công trình phòng thủ của Đà Nẵng dưới triều Nguyễn.
Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử thành phố cho rằng, Đà Nẵng có thể tiếp tục nghiên cứu, khảo sát và từng bước kết nối pháo đài Định Hải, đồn Chơn Sảng, trạm Nam Chơn và trạm Hải Vân thành một chuỗi di tích. Cách tiếp cận này sẽ giúp làm rõ hơn quy mô, cấu trúc cũng như phương thức tổ chức phòng thủ của triều Nguyễn tại khu vực Đà Nẵng.
Do đó, cùng với việc bảo tồn trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng, cần khảo sát, đánh giá đầy đủ các dấu tích liên quan, nhất là pháo đài Định Hải.
Về lâu dài, chuỗi di tích phòng thủ triều Nguyễn có thể trở thành một sản phẩm văn hóa - lịch sử đặc sắc của Đà Nẵng. Du khách không chỉ tham quan một điểm di tích riêng lẻ mà có thể tiếp cận câu chuyện về hệ thống phòng thủ, con đường Thiên lý Bắc - Nam và cuộc chiến bảo vệ Đà Nẵng trong thế kỷ XIX.
Các nhà nghiên cứu cũng đề xuất tư liệu hóa toàn bộ di tích, xây dựng hồ sơ khoa học đầy đủ trên cơ sở tổng hợp các nguồn tư liệu, trong đó kết quả khảo cổ làm nền tảng.
Ông Nguyễn Đức Tuấn, Chủ tịch Hội Di sản văn hóa nhấn mạnh, giá trị mà di tích mang lại rất lớn trong đời sống đương đại. Đó không chỉ về mặt kinh tế mà là giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ mai sau.
Ngày 9/9, lãnh đạo UBND thành phố thống nhất bảo vệ nguyên trạng các dấu tích khảo cổ đã phát lộ, đồng thời thống nhất chủ trương tiếp tục nghiên cứu, khai quật trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng.
Các ngành chức năng sẽ hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng là di tích cấp thành phố, làm cơ sở tiến tới xây dựng hồ sơ di tích cấp quốc gia đặc biệt.
