Với mong muốn hiểu rõ hơn về thơ Nguyễn Du, từ một người không biết chữ Hán, ở ngoài tuổi “thất thập cổ lai hy”, nhà thơ Hồ Văn Chi đã cho ra mắt hai tập “Cảm dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du”, qua đó góp phần giữ gìn, phát huy và chấn hưng thơ Việt Nam viết theo thể Đường luật.
Nhà thơ Hồ Văn Chi (80 tuổi) lớn lên trong một gia đình nghèo ở xứ Nghệ, sau đó tham gia thanh niên xung phong rồi vào chiến trường Quảng Bình và chiến trường Khu 5 vào năm 1970. Khi đất nước thống nhất, ông chuyển sang ngành giao thông vận tải cho đến khi nghỉ hưu.
Già mới ra thơ
Ông Hồ Văn Chi đến với thơ rất muộn khi ra mắt tác phẩm đầu tiên “Mùi rơm quê nhà” (NXB Văn học, 2014). Dù không còn trẻ nhưng ông vẫn miệt mài lao động nghệ thuật hăng say và gặt hái những thành công nhất định sau khi xuất bản 9 tập thơ.
Không dừng lại ở đó, nhà thơ Hồ Văn Chi bất ngờ rẽ ngang qua làm dịch giả khi chọn dịch thơ Nguyễn Du ở tuổi xế chiều dù trước đó ông không biết gì về chữ Hán.
Sau khi hoàn thành cảm dịch 118 bài thơ chữ Hán trong Thanh hiên thi tập và Nam trung tạp ngâm qua tập sách Cảm dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du, tập 1 (NXB Hội Nhà văn, 2024), năm nay ông tiếp tục ra mắt tập 2 Cảm dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du và Thơ chữ Hán, chữ Nôm Hồ Xuân Hương (cùng NXB Hội Nhà văn, 2025) nhân dịp kỷ niệm 205 năm ngày mất của Đại thi hào, Danh nhân Văn hóa thế giới Nguyễn Du.
Chia sẻ về cơ duyên này, nhà thơ Hồ Văn Chi nói ông biết đến thơ Nguyễn Du qua truyện Kiều. Sau khi đọc thơ chữ Hán, ông nhận thấy trong những bài người ta dịch, có những bài ông chưa thực sự hiểu rõ. Với tính tò mò, ông quyết tâm tìm hiểu và bắt đầu dịch những bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du đầu tiên vào khoảng năm 2021 - 2022.
“Lúc đầu dịch, tôi phải nghiên cứu tra từ điển rất nhiều. Sau đó dịch từng chữ, từng câu, từng bài. Tôi nghĩ mình cũng xấp xỉ 80 tuổi rồi, không biết còn sống bao nhiêu nữa nên cố gắng làm gì đó có ích cho đời. Qua một số anh em, bạn bè động viên, tôi tiếp tục dịch dần dần xong tập 1 “Cảm dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du” vào năm ngoái, và năm nay là tập 2. Rất may, trong quá trình dịch, tôi có sự giúp đỡ của những người bạn thân thiết biết Hán Nôm, đặc biệt là Thầy thuốc ưu tú Nguyễn Duy Chương và PGS.TS. Nguyễn Hữu Sơn, nguyên Phó viện trưởng Viện Văn học Việt Nam, bây giờ là Chủ tịch Hội Thơ Đường luật, luôn nhiệt tình giúp đỡ và hỗ trợ. Nhờ đó mà tôi đã hoàn thành các tác phẩm này”, dịch giả Hồ Văn Chi bộc bạch.
Để giữ cho mình ngọn lửa đam mê và hoàn thành khối lượng công việc đồ sộ trong thời gian ngắn, ngoài kiến thức, dịch giả Hồ Văn Chi còn có tính kiên trì và tinh thần bền bỉ. Ông miệt mài đọc, tra cứu, đối chiếu từng chữ, từng vần thơ. Theo ông, thơ chữ Hán vừa gần gũi với người Việt nhưng có những từ rất xa lạ, thậm chí có nhiều tầng nghĩa nên cần phải tra cứu rất kỹ lưỡng để chọn ra nghĩa phù hợp nhất với bối cảnh.
“Thơ chữ Hán không chỉ dịch nghĩa là có được ngay bài thơ bởi nếu làm vậy thì vô tình trùng với những ý của người khác và dễ bị cho rằng tác giả lấy thơ của người dịch trước làm thơ của mình. Có một bài thơ chữ Hán có trên dưới 20 bản dịch của các cụ ngày xưa và một số nhà thơ nổi tiếng đương thời đã dịch. Cho nên, để dịch được một bài thơ chữ Hán, tôi phải nghiên cứu rất kỹ để đưa ra bài dịch của mình không rời xa nguyên tác và cũng không trùng với những gì người khác đã dịch”, dịch giả Hồ Văn Chi chia sẻ.
Giúp độc giả hiểu hơn về suy nghĩ, tình cảm của Nguyễn Du
Trải qua hơn 200 năm, vẻ đẹp và sức sống của tiếng Việt trong Truyện Kiều của Nguyễn Du ngày càng tỏa rạng, sâu lắng hơn. Tuy nhiên, sẽ là thiếu sót khi nói tới Nguyễn Du mà không nhắc đến di sản thơ chữ Hán của ông.
Ba tập thơ chữ Hán gồm Thanh thiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm và Bắc hành tạp lục là một phần quan trọng trong toàn bộ trước tác của Nguyễn Du. Bởi qua thơ chữ Hán, Nguyễn Du đã trực tiếp bày tỏ nỗi lòng và nhân sinh quan của ông cũng như của tầng lớp nhân dân Việt trước thời thế nhiễu nhương của xã hội phong kiến bấy giờ.
Cho đến nay đã có nhiều dịch giả dịch thơ chữ Hán của Nguyễn Du, như Bùi Kỷ, Phan Võ, Nguyễn Khắc Hạnh, Lê Hạnh, Vương Trọng… Đây là thuận lợi cho Hồ Văn Chi khi tiếp cận nhưng cũng là áp lực, thách thức không nhỏ đối với ông. Làm thế nào để những bản dịch của mình không trùng lặp lời dịch của người đi trước và có một giọng điệu riêng mà vẫn thể hiện được sự chân thật về văn phong và thế giới nội tâm của Nguyễn Du là điều không dễ dàng.
Nhận xét về tác phẩm Cảm dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du tập 2 của dịch giả Hồ Văn Chi, nhà thơ Lê Anh Dũng cho hay, đây là những bài thơ nằm trong tập thơ Bắc hành tạp lục, được đánh giá là đỉnh Thái Sơn trong dòng thơ đi sứ và giang hồ của Nguyễn Du. Với Bắc hành tạp lục, Nguyễn Du viết những gì ông chứng kiến, trải qua của các cảnh đời, thân phận, số phận con người.
“Không phải nhà thơ ai cũng biết chữ Hán, hiểu sâu về chữ Hán, thơ chữ Hán, nhất là dịch được thơ chữ Hán. Hồ Văn Chi vốn là người lính Trường Sơn, một doanh nhân và cuối đời là một thi nhân tự học chữ Hán, tự mày mò học hỏi các nhà Hán học. Trong thời gian rất ngắn, ông đã hoàn thành việc cảm dịch, biên dịch các tập thơ chữ Hán nói trên. Ông đã tránh được lối dịch của các dịch giả đi trước khi lắng nghe các nhà Hán học, nhà thơ am hiểu Hán học dịch theo thể Đường luật, từ đó thể hiện theo phong cách riêng của mình với ngôn ngữ của quê mình”, nhà thơ Lê Anh Dũng nhận xét.
Tập Bắc hành tạp lục chủ yếu được Nguyễn Du viết khi đi sứ bên Trung Quốc. Dù bị ràng buộc trước vấn đề nhạy cảm trong “đối ngoại”, nhưng tác giả vẫn khéo léo thể hiện nhân sinh quan của mình cũng như của người Việt thông qua 132 bài thơ chữ Hán.
PGS. TS. Đỗ Ngọc Thứ nhìn nhận: “Việc dịch 132 bài thơ chữ Hán Nguyễn Du của Hồ Văn Chi đã giúp độc giả hiểu sâu hơn về suy nghĩ, tình cảm của Nguyễn Du và cũng là tình cảm, khát vọng của người dân Việt trong một xã hội phong kiến đầy nhiễu nhương thời đó”.
Đường luật là một dòng thơ bác học, đòi hỏi sự chặt chẽ về niêm luật, các vế đối phải “chan chát” và chuẩn mực cả về câu từ, thanh âm...; điều này yêu cầu người dịch phải có một tri thức tích lũy từ sách vở, thực tế cuộc sống và phải có một tấm lòng trân quý với Đại thi hào Nguyễn Du.
Đọc hai tập Cảm dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du, để thấy rằng Hồ Văn Chi đã rất thành công với cách tiếp cận, cách thể hiện độc đáo, khác biệt và không trùng lặp câu từ với người đi trước dù vẫn không thể tránh khỏi những hạn chế do khoảng cách ngôn ngữ và thời đại.
