Nhân kỷ niệm một phần tư thế kỷ Trịnh Công Sơn rời cõi tạm, Hội Nghiên cứu và Phát triển di sản văn hóa Huế vừa cho ra mắt tác phẩm Huế với Trịnh Công Sơn (NXB Hội Nhà văn, 2026), do nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân và cây bút trẻ Lê Hoài Linh biên soạn.
Theo thống kê chưa đầy đủ của tôi, đây là cuốn sách thứ 17 (trong đó 10 cuốn in chung) viết về Trịnh Công Sơn, kể từ sau ngày người nhạc sĩ tài hoa đi xa.
Dấu ấn Huế
Sách dày gần 400 trang (khổ 18x26cm), gồm 76 bài viết của 50 tác giả. Những tác giả góp mặt trong tập sách này chủ yếu là những bạn bè thân hữu của Trịnh từ thuở ấu thơ cho đến lúc trưởng thành, những văn nghệ sĩ quen thuộc với bạn đọc trong và ngoài nước, cùng với hồi ức Diễm của ngày xưa và bút ký Nam Thạch Hãn những ngày đầu tháng Ba của chính nhạc sĩ Trịnh Công Sơn.
Huế với Trịnh Công Sơn là bức tranh đa chiều, với nhiều gam màu sáng rõ về mối quan hệ gắn kết giữa Trịnh Công Sơn và mảnh đất Cố đô. Đó không chỉ là không gian địa lý/ đời sống, với sông núi, đền đài, lăng tẩm mà đã trở thành không gian nghệ thuật, đã đi vào tâm thức sáng tạo của người nghệ sĩ.
Quê ở Huế, gốc người làng Minh Hương (thuộc xã Hóa Châu ngày nay), nhưng Trịnh Công Sơn sinh ra ở Đắk Lắk, bốn tuổi mới theo gia đình về sinh sống tại Huế. Suốt cả cuộc đời sáng tạo của người nhạc sĩ tài hoa, trong cả nhạc và lời, nhất là trong ca từ, hầu như rất hiếm khi nhắc đến các địa danh của xứ Huế, nhưng chất Huế luôn tràn ngập trong tâm thức và cảm xúc, ấm áp và nồng nàn như hơi thở lắng đọng, lấp lánh trong nhịp rơi và vòm cong của âm thanh.
Một Trịnh Công Sơn đa diện trong ký ức và lịch sử
Nhiều bài viết phân tích về Trịnh Công Sơn còn gắn liền với từng sự kiện của đời sống và con người, những va đập và gặp gỡ, những kỳ duyên và hạnh ngộ, tạo nên nguồn cảm hứng sáng tạo; tình bằng hữu và tình yêu dài như bất tận, tiếp nối, liên hoàn, kế tục nhau đằm sâu và cao ngất, chật cứng trong tâm hồn, buộc phải phát ra âm thanh, lời hát. Đó là thế giới âm vang về tình yêu đôi lứa, triết lý cuộc đời và phận người, nhất là ngợi ca tình yêu quê hương đất nước, phản đối chiến tranh, cầu mong hòa bình và sự hòa hợp hòa giải dân tộc.
Có một sự kiện đặc biệt quyển sách có nhắc đến là Trịnh Công Sơn đã hát bài Nối vòng tay lớn trên Đài phát thanh Sài Gòn vào ngày 30/4/1975, được Nguyễn Hữu Thái có mặt lúc ấy, ghi âm lại phát biểu của Trịnh: “Tôi, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn rất vui mừng và cảm động gặp và nói chuyện với tất cả anh chị em văn nghệ sĩ ở miền Nam Việt Nam này. Hôm nay là cái ngày mơ ước của tất cả chúng ta, đó là ngày mà chúng ta giải phóng hoàn toàn tất cả đất nước Việt Nam này. Cũng như những điều mơ ước của các bạn bấy lâu là độc lập, tự do và thống nhất thì hôm nay chúng ta đã đạt được tất cả những kết quả đó. Tôi yêu cầu các văn nghệ sĩ cách mạng miền Nam Việt Nam hợp tác chặt chẽ với Chính phủ Cách mạng Lâm thời miền Nam Việt Nam” (Nguyễn Hữu Thái, Nối vòng tay lớn, tr.271).
Không có đàn, trống, Trịnh Công Sơn và anh em có mặt (ngoài nhóm sinh viên yêu nước, còn có giáo sư Huỳnh Văn Tòng, nhà báo Kỳ Nhân, nghệ sĩ Nguyễn Đức...) cùng vỗ tay hát vang qua loa phát thanh trong ngày lịch sử cách đây hơn nửa thế kỷ. Bài hát không chỉ có tác dụng gây tâm trạng hưng phấn trong giới văn nghệ, trong các tầng lớp nhân dân mà cả đối với những người tham chiến ở cả hai phía.
Là cuốn sách tập hợp bài viết của nhiều tác giả thuộc nhiều thành phần xã hội khác nhau, có nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu văn học nghệ thuật, bác sĩ, nhạc sĩ, họa sĩ, ca sĩ, kiến trúc sư, giáo sư, nhà báo... còn có cả các nhà hoạt động chính trị. Mỗi người có một cái nhìn, cách cảm nhận và lối viết khác nhau, thậm chí thể loại cũng khác nhau. Chính những cái khác ấy, đặt vào trong một chỉnh thể, lại tạo nên bức tranh liên hoàn sinh động, nêu bật lên hình tượng trung tâm sáng rực rỡ là người nhạc sĩ tài hoa, nhà văn hóa/ nhân bản/ nhân văn, lại gần gũi thân thương với mọi người; là người bạn am hiểu và biết sẻ chia trạng thái tâm hồn với nhiều số phận những con người.
Huế với Trịnh Công Sơn không chỉ cung cấp thêm cái nhìn mới, đa diện, đa chiều, đa cung bậc về Huế và người nhạc sĩ của Huế, mà còn cho thấy văn hóa Huế đã tạo ra Trịnh và đến lượt mình, Trịnh đã làm giàu có thêm cho văn hóa Huế. Quan trọng hơn, với Huế, dường như Trịnh Công Sơn vẫn còn sống mãi...
