Quan sát tiến trình vận động của văn học viết cho trẻ em ở nước ta, tác phẩm Văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21 - Những điều đọng lại trong con mắt nhắm của Văn Thành Lê như bản tiểu kết cho một chặng đường đáng nhớ và cũng có nhiều điều cần ghi nhận.
Từ đôi mắt nhắm đến những điều trông thấy
Từng có thời dư luận trong nước than thở văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại thiếu vắng các tác phẩm chất lượng cũng như nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi. Nhưng tình thế có vẻ đã thay đổi. Những năm gần đây, văn học thiếu nhi Việt Nam đã khởi sắc với sự xuất hiện của một thế hệ tác giả mới viết cho thiếu nhi.
Tác phẩm Văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21 (NXB Kim Đồng, 2025) của Văn Thành Lê chia làm hai phần. Ở phần một - “Những điều đọng lại trong con mắt nhắm” gồm nhiều bài tiểu luận văn học. Tác giả quan sát sự chuyển động trong quan niệm về vai trò, chức năng của văn học thiếu nhi; những thay đổi trong đề tài, thể loại; tình hình đội ngũ sáng tác văn học thiếu nhi; cho đến các giải thưởng, cuộc thi, cuộc vận động sáng tác văn học dành cho thiếu nhi… Có thể nói anh đã bao quát được tình hình văn học thiếu nhi Việt Nam trong khoảng 25 năm đầu thế kỷ 21.
Ta có thể thấy ở Việt Nam những năm gần đây, tác giả viết cho thiếu nhi không ít, tác phẩm viết cho thiếu nhi không đến mức khan hiếm, nhưng tác phẩm trở thành kinh điển, có tác động sâu rộng trong độc giả, không nhiều.
Ở phần hai của cuốn sách - “Như tôi thấy, và tôi đã cảm…” - tác giả Văn Thành Lê điểm qua một số tác phẩm nổi bật của văn học thiếu nhi từ đầu thế kỷ 21 đến năm 2024. Trong hơn hai thập niên, nhưng chỉ có 12 tác phẩm, chứng tỏ có một giai đoạn văn học thiếu nhi Việt Nam xuất hiện khoảng trống.
Những ngọn gió cất lên
Bắt đầu với Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ (2002) của Nguyễn Ngọc Thuần đến tập thơ Ra vườn nhặt nắng (2015) của Nguyễn Thế Hoàng Linh là một thời gian khá dài, nhưng thực tế, số tác phẩm thiếu nhi ấn tượng theo ghi nhận của tác giả lại ít.
Cũng dựa vào cuộc điểm danh tác phẩm này, độc giả có thể thấy kể từ năm 2015, văn học thiếu nhi đã bắt đầu khởi sắc. Chỉ trong khoảng 5 năm, kể từ năm 2019 đến năm 2024, đã có tới 6 tác phẩm nổi bật, đặc biệt là tính liên tục qua mỗi năm.
Sự liên tục chỉ gián đoạn trong khoảng 2020 - 2021. Điều này cũng dễ hiểu, quãng thời gian đó chúng ta đang oằn mình chống chọi đại dịch. 5 năm nhưng số lượng tác phẩm văn học thiếu nhi thực sự ấn tượng đã chiếm quá nửa số lượng tác phẩm mà tác giả Văn Thành Lê ghi nhận trong suốt 24 năm.
Văn Thành Lê nhận định thẳng thắn: “Văn chương nói riêng và sáng tạo văn học nghệ thuật nói chung vẫn là chuyện, là cuộc đi tự thân của mỗi tác giả. Với văn học thiếu nhi, còn là tình yêu con trẻ vô bờ vô bến vô vụ lợi, là con đường đẹp và vô tư nhất nhưng cũng khó khăn nhất, vì người lớn đẻ ra trẻ em nhưng không đồng nghĩa với việc có thể đi guốc vào bụng trẻ em, đánh bạn được với trẻ em, mà thường muốn làm thầy làm cha mẹ con trẻ.
25 năm qua, số lượng tác phẩm văn học thiếu nhi Việt Nam ước tính có thể đến hàng nghìn, nhưng đọng lại chỉ là số ít tác phẩm gọi ra được đúng tinh thần trẻ em, lời thơ câu chuyện như đánh bạn với trẻ em và gợi dẫn đến thế giới của trí tưởng trẻ thơ. Của mong mỏi trẻ thơ, của ước muốn trẻ thơ”.
Chính tác giả Văn Thành Lê cũng là một cây bút viết cho thiếu nhi với hai tác phẩm dễ thương: Trên đồi, mở mắt và mơ (2017) và Bên suối, bịt tai nghe gió (2020), mà anh đã ý nhị không đề cập nhiều trong công trình phê bình văn học về văn học thiếu nhi Việt Nam này.
Anh cũng khiêm tốn nhận những “bài luận dài hơi” trong tập sách là những “tùy [tiện] luận”. Vì vậy mà được viết trên tinh thần “tiện đâu nói/viết đấy, dây cà ra dây muống, một cách có chủ đích”. Tuy thế, tác giả cũng mong “cách tùy-tiện-có-chủ đích này” tìm được những người đồng hành, những người sẽ “tuýt còi”, những người sẽ kéo tác giả khỏi “hố vôi” nếu lỡ những dòng chữ của mình có lỡ “lầm đường lạc lối”.
