Văn hóa làng xã và dòng họ truyền thống đóng vai trò là "xương sống" trong cấu trúc xã hội miền Trung, đặc biệt là tại xứ Quảng - vùng đất vốn là địa bàn chiến lược tiên phong trong hành trình mở cõi về phương Nam của dân tộc.
Do tác động của thiên tai và chiến tranh, nguồn tư liệu Hán - Nôm tại xứ Quảng bị thất tán và mai một nghiêm trọng, tạo nên những khoảng trống lớn trong nghiên cứu lịch sử. Trong bối cảnh đó, việc số hóa, dịch thuật và công bố bộ tư liệu đồ sộ Quảng Nam tỉnh tạp biên (NXB Thuận Hóa, 2025) của VICAST miền Trung với sự hỗ trợ của Quỹ VINIF là một nỗ lực khoa học mang ý nghĩa hồi sinh di sản văn hóa của tiền nhân.
Kho tàng di sản Hán - Nôm đồ sộ
Quảng Nam tỉnh tạp biên là một tổng tập tư liệu đặc biệt được sao chép trong chương trình khảo sát quy mô lớn vào đầu thế kỷ 20. Với quy mô lên tới 3.446 trang (bao gồm 15 quyển, chia thành 79 tập tương ứng với 79 đơn vị hành chính cấp cơ sở là xã, thôn, phường, châu), đây được xem là nguồn dữ liệu gốc bậc nhất vô cùng quý giá.
Nội dung của bộ tư liệu này bao quát toàn diện đời sống làng xã xứ Quảng qua nhiều thế kỷ, nhất là với hệ thống văn bản hành chính (các sắc phong, sắc chỉ dành cho thần linh; chế phong cho các nhân vật lịch sử; cùng các công văn, đơn từ của triều đình và làng xã, dòng họ, cá nhân); dữ liệu về dòng họ và lập làng (văn bản ghi chép về lịch sử khai phá, gia phả, hương phả, minh chứng cho vai trò chủ đạo của các dòng họ trong việc hình thành thiết chế làng xã truyền thống xứ Quảng), đời sống văn hóa - tín ngưỡng đặc trưng (các bản hương ước, lệ tục, địa bạ, thần tích, cùng hệ thống hoành phi câu đối, các quy định về lễ nghi, phong tục tập quán và truyền thống khuyến học của địa phương…).
Tầm quan trọng của việc giải mã và số hóa tư liệu
Việc khai thác bộ dữ liệu này mang lại những giá trị có tính bước ngoặt cho ngành nghiên cứu lịch sử văn hóa ở miền Trung nói chung và đặc biệt là với xứ Quảng. Đây là lần đầu tiên bộ dữ liệu Hán - Nôm ký hiệu A.3116 từ Viện Nghiên cứu Hán - Nôm được chuyển giao số hóa để phục vụ công bố rộng rãi.
Qua đó, giúp xác thực và hồi cố lịch sử. Những văn bản Hán - Nôm này có tính chính danh và độ tin cậy cao, giúp các nhà khoa học phác thảo diện mạo lịch sử văn hóa gia tộc và làng xã xứ Quảng một cách thuyết phục. Từ nguồn dữ liệu này, chúng ta có thể đính chính những thông tin mang tính ngộ nhận hoặc cực đoan trong việc phục dựng di sản, đồng thời bổ sung những mắt xích thiếu vắng về lịch sử hành chính và biến đổi xã hội trước nay gặp phải.
Đặc biệt là ở khía cạnh ứng dụng công nghệ hiện đại trong bảo tồn. Công trình không dừng lại ở việc dịch thuật truyền thống mà còn ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số để số hóa toàn diện (Scan file số toàn bộ 3.446 trang để đưa vào cơ sở dữ liệu quốc gia), liên ngành trong tiếp cận (Kết hợp giữa Hán - Nôm học, lịch sử, văn hóa học, dân tộc học và xã hội học để phân tích đa chiều), khảo sát điền dã bổ sung (Đối chiếu tư liệu văn bản với thực địa, phỏng vấn nhân chứng và chụp ảnh hiện vật tại các làng xã để đảm bảo tính sống động và chính xác).
Đối với cộng đồng làng xã và dòng họ, công trình này đáp ứng nhu cầu bức thiết của người dân xứ Quảng trong việc tìm về cội nguồn và tái tạo truyền thống gia tộc. Việc in thành bộ sách 10 tập công phu, có kèm nguyên bản Hán - Nôm và phần phiên âm, dịch nghĩa cụ thể giúp các thế hệ sau có thể tiếp cận trực tiếp với tri thức của tiền nhân mà không bị rào cản ngôn ngữ ngăn trở.
Đối với công tác quản lý văn hóa thì cơ sở dữ liệu số này giúp cho việc tra cứu, khai thác thông tin trở nên dễ dàng và nhanh chóng. Hy vọng đây là mô hình mẫu cho việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản hữu hiệu, bền vững, tạo nền tảng cho các nghiên cứu chuyên sâu về tín ngưỡng, phong tục và kinh tế - xã hội làng xã và dòng họ xứ Quảng và cả miền Trung.
