Không cần phải đi thật xa lên tận Mù Cang Chải, chạm cổng trời Lào Cai để nhìn những chân ruộng bậc thang, chỉ dạo lang thang vùng trung du miền Trung ta cũng dễ dàng thấy những mảng xanh, mảng vàng nối nhau thành tầng bậc, cùng những chân ruộng bậc thang kiên trì nối nhau như “bắc thang lên hỏi ông trời”.
Do địa hình bán sơn địa, miền Trung núi choài ra tận biển mà địa hình sườn dốc trở thành phổ biến ở trung du và miền núi. Ruộng đồng cũng chia làm hai loại, loại bằng phẳng dễ canh tác, loại sườn đồi cần công sức con người nhiều hơn.
Để có được những chân ruộng bậc thang, người lao động cặm cụi san phẳng từng khoảnh nhấp nhô. Họ đắp bờ, kè đá chống xói lở. Cũng do địa hình sườn dốc mà ruộng bậc thang thường có bề ngang rất hẹp, thửa này thửa khác như chồng liếp lên nhau như những bậc thang.
Những dải đất có thể tận dụng nguồn nước từ các khe suối thường được khai thác triệt để. Nước từ khe suối dẫn đến những chân ruộng cao. Rồi từ ruộng cao mà dẫn dần xuống thấp.
Có phải câu “thượng điền tích thủy hạ điền khan” là phản ánh thực tế nông nghiệp này chăng? Hiệu quả kinh tế của ruộng bậc thang không cao vì đất bị bào mòn mà bạc màu. Song không biết đã bao đời chính những thửa ruộng bạc màu ấy là nguồn sống chủ yếu của người nông dân.
Vì sao? Nền kinh tế nông nghiệp gắn liền với xã hội phong kiến suốt ngàn năm cũng là quá trình xâm chiếm, giành giật từng thửa ruộng. Hào lý, địa chủ nhờ quyền lực và tiền bạc đã mua bán hay chiếm dụng những thửa ruộng sâu, bằng phẳng, đất mùn tươi tốt, vừa dễ canh tác vừa đem lại hiệu quả kinh tế cao. Người lao động lánh dần lên những thửa đất “chó ăn đá, gà ăn muối” cặm cụi tìm sinh kế mà hình thành nên những cánh đồng ruộng bậc thang. Và chính sự cằn cỗi bị bỏ ra ấy lại là nguồn sống chính yếu của người dân nghèo.
Ruộng bậc thang mùa vụ tháng Tám gieo trồng lúa, đó là mùa có sự tiếp sức của nước trời. Gặp khi mưa thuận gió hòa thì hương lúa ba trăng, lúa nếp hương, nếp bầu thơm ngát. Ruộng bậc thang vụ tháng Ba trồng sắn, trồng ngô, trồng khoai, những loại cây lương thực có thể chịu được khô hạn.
Và rồi tình yêu quê hương cũng gắn liền với những thửa ruộng bậc thang. “Ngó lên trên rẫy khoai lang/ đốn tre đan sịa cho nàng phơi khoai” là niềm hạnh phúc gia đình no ấm. “Cái út mút đầu xương/ đám ruộng đầu mương dành cho con út” là yêu thương cưng nựng. Ruộng đầu mương là nơi đầu nguồn có lợi thế về dẫn nước, đem lại hiệu quả cho sản xuất, cưng đứa út yếu đuối mà dành cho.
Gian nan là thế, song nhờ đất rộng người thưa nên ai siêng năng cần cù thì trong nhà cũng bồ lúa, bồ nếp, bồ khoai sắn. Thậm chí có nhà nông dân còn dành dụm đủ để biện con gà, ang nếp đến các thầy đồ xin cho con học chữ.
Đất miền Trung thương người như thế nên cũng tự mấy trăm năm rồi, người dân nghèo từ miền Bắc và bắc miền Trung di dân vào đây vỡ đất lập làng. Vậy nên đại đa số người miền Trung đều có nguồn gốc từ Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Ninh Bình…
Nếu cái thú của đồng sâu là tôm cá thì cái thú của ruộng bậc thang là chim chóc, chuột đồng. Chim ăn lúa, chim làm tổ đẻ trứng. Chuột đồng khô ráo thơm ngậy. Mùa tháng Ba lúa chín, chim sẻ bay về làm tổ trên những khóm tre, ngọn dừa. Chim dồn dột thì làm tổ ngay trên ruộng lúa. Trẻ em tha hồ lấy trứng, bẫy chim.
Ngày nay cuộc sống vật chất đã đủ đầy, song không vì thế mà những thửa ruộng bậc thang thành hoang phế. Người nông dân vẫn cần cù trên những thửa ruộng của mình. Có lẽ cái triết lý “được mùa chớ phụ ngô khoai/ đến khi thất bát lấy ai bạn cùng” đã ăn sâu vào ứng xử nhà nông. Họ vẫn miệt mài “đục đá kê cao quê hương”, những chân ruộng bậc thang vẫn cho mùa nếp hương, nếp bầu, mùa ngô khoai như nhắc về những di sản văn hóa quý giá.
Giữa những tiện nghi của phòng lạnh cùng internet, chợt yêu sao hình ảnh những con trâu nhẩn nha gặm cỏ, bọn trẻ chăn trâu lông nhông trên những bờ thấp, bờ cao tìm những tổ chim hay vạch bụi cây hái từng chùm dủ dẻ chín mọng. Phía sau xa, từng đụn khói đốt đồng.
Rồi băn khoăn nhớ nếp nhà tranh, từng đụn khói bếp ngoằn ngoèo bay lên từ nếp nhà của mẹ.
