Giữ ngọn đèn ở những tòa soạn

1. Những ngày gần đây, thông tin về việc sắp xếp, tinh gọn hệ thống báo chí tiếp tục được triển khai mạnh mẽ. Nhiều cơ quan báo chí, tạp chí chuyên ngành sẽ sáp nhập hoặc chấm dứt hoạt động. Đó là chủ trương lớn nhằm xây dựng nền báo chí tinh gọn, chuyên nghiệp, hiện đại hơn trong bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu quản trị mới.

Nhìn từ góc độ quản lý, đây là một xu thế khó tránh khỏi. Tuy nhiên, bên cạnh những con số về tổ chức, nhân sự hay hiệu quả vận hành, có lẽ cũng cần dành một khoảng lặng để nghĩ về những giá trị khó đo đếm bằng thống kê.

Đối với nhiều người nghiên cứu, mỗi tờ báo, tạp chí không chỉ là một cơ quan truyền thông. Đó là không gian đưa học thuật đến với công chúng, một diễn đàn văn hóa, nơi lưu giữ ký ức của cộng đồng. Không ít công trình nghiên cứu được giới thiệu trên những trang báo địa phương. Không ít giá trị di sản tưởng như bị lãng quên được đánh thức từ những bài viết ngắn đăng trên các chuyên trang văn hóa.

Nhiều nhà báo bắt đầu viết vài mục tin nhỏ mà trở nên tâm huyết với di sản văn hóa. Là một trong số nhiều nhà nghiên cứu văn hóa và di sản cộng tác với báo chí, tôi biết rằng có nhiều tri thức về lịch sử địa phương, về kiến trúc, về ký ức đô thị đã được phổ biến trên những trang báo. Có câu chuyện về một ngôi đình, một ngôi chợ, một con hẻm hay một nghề thủ công truyền thống đang bị mất đi sẽ không bao giờ được xã hội quan tâm nếu không có các nhà báo kiên trì theo đuổi.

2. Tôi vẫn nhớ cảm giác hồi hộp của hai mươi năm trước khi bài tùy bút đầu tiên về sự mất mát di sản đô thị được đăng báo. Nhuận bút không nhiều nhưng lượng báo phát hành rất cao, hơn bây giờ nhiều. Điều quý giá nhất là cảm giác có một nơi để những câu chuyện văn hóa được lắng nghe và nhận được sự đồng cảm từ tòa soạn, từ người đọc.

Từ bài viết của nhiều nhà nghiên cứu, độc giả đã biết đến những di sản văn hóa nơi mình đang sống, tìm hiểu giá trị các di tích. Các nhà quản lý cũng chú ý hơn đến việc bảo tồn và phát huy giá trị của những di sản may mắn còn hiện hữu trong quá trình đô thị hóa vội vã.

Bởi vậy, khi một tờ báo hay tạp chí ngừng xuất bản là mất đi một cơ hội cho nhà nghiên cứu đến gần hơn với công chúng bằng các công trình, ý tưởng khoa học của mình. Đó còn là sự khép lại của một không gian đối thoại đã tồn tại hàng chục năm, nơi tiếng nói của nhà nghiên cứu, của cộng đồng và nhà quản lý có thể gặp nhau, dù có tạo ra sự đồng thuận hay không thì vẫn luôn hữu ích. Vì vậy một tờ báo không chỉ là một cơ quan truyền thông mà còn là một phần của hệ sinh thái tri thức.

Tất nhiên, tôi hiểu rằng không thể níu giữ mọi mô hình cũ trong một thời đại mới. Công nghệ số đã thay đổi hoàn toàn cách sản xuất và tiếp nhận thông tin. Độc giả hôm nay chỉ còn ít người chờ báo giấy vào mỗi sáng, những bài viết dài đang phải cạnh tranh với các clip hay video ngắn, trí tuệ nhân tạo đang thay đổi và tạo ra vô số nền tảng truyền thông mới.

Sự thay đổi là tất yếu. Nhưng chính trong giai đoạn này vai trò cốt lõi của báo chí lại càng trở nên quan trọng. Khi thông tin tràn ngập đến mức dư thừa thì điều xã hội cần là thông tin phải đáng tin cậy hơn. Khi văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ bị hòa tan trong dòng chảy toàn cầu hóa, điều cần thiết không phải chỉ là tốc độ và hình thức quảng bá về di sản, mà là chiều sâu của giá trị và bản sắc văn hóa một đô thị, một quốc gia.

3. Điều khiến tôi băn khoăn nhất là số phận của những lĩnh vực vốn không phải "ngôi sao" trong cuộc cạnh tranh thông tin hiện nay: văn hóa, lịch sử, khảo cổ học, bảo tàng học, di sản, văn học địa phương...

Những lĩnh vực ấy vốn đã ít không gian xuất hiện trên truyền thông, nay nếu báo chí nói chung và các chuyên trang nói riêng bị thu hẹp, ai sẽ tiếp tục kể những câu chuyện ấy? Ai sẽ dành nhiều kỳ báo để theo đuổi một vụ việc xâm hại di tích? Ai sẽ kiên nhẫn giới thiệu một phát hiện khảo cổ mới? Ai sẽ ghi lại ký ức của những nhân chứng cuối cùng trước khi họ ra đi?

Thuật toán của mạng xã hội không làm công việc đó. Trí tuệ nhân tạo cũng không làm công việc đó. Chỉ có những con người cụ thể và các tờ báo cụ thể mới làm được điều đó. Bởi vậy, số lượng đầu báo giảm đi bao nhiêu không phải là điều đáng lo nhất, mà là liệu sau quá trình sắp xếp, chúng ta có vô tình làm nghèo đi đời sống tri thức và văn hóa của xã hội hay không.

Làm sao để những chuyên trang về văn hóa, di sản, khoa học hay giáo dục không bị thu hẹp chỉ vì áp lực lượt xem. Những cây bút tâm huyết về văn hóa vẫn có không gian để viết những điều không thể đo bằng lượng truy cập. Đó là câu hỏi cần có lời giải đáp.

Trong những ngày tháng Sáu này tôi nghĩ nhiều đến hình ảnh những tòa soạn báo từng sáng đèn suốt đêm, nghĩ đến những tạp chí âm thầm đồng hành với giới nghiên cứu. Tôi nghĩ đến những cộng tác viên như tôi ở khắp mọi miền đất nước vẫn cố gắng góp phần lưu giữ ký ức văn hóa qua từng bài viết.

Có thể một số tờ báo sẽ không còn, có thể nhiều nhà báo quen thuộc sẽ làm công việc khác. Nhưng tôi tin rằng sứ mệnh của báo chí vẫn còn nguyên giá trị. Chừng nào xã hội còn cần sự thật, còn cần tri thức, còn cần những tiếng nói nhân văn để bảo vệ và lan tỏa các giá trị văn hóa, chừng đó báo chí vẫn tiếp tục sống trong những hình thức mới.

Và với tôi, điều đáng trân trọng nhất ở nhiều nhà báo trong thời điểm chuyển mình hôm nay không phải là sự tiếc nuối dành cho cái cũ, mà là trách nhiệm gìn giữ tinh thần của nghề báo, tinh thần phụng sự công chúng, bảo vệ sự thật và nuôi dưỡng những giá trị tốt đẹp. Nếu không có tinh thần ấy, sẽ có ngày chúng ta nhận ra, khi những tòa soạn đã tắt đèn không chỉ có những con người rời đi, mà còn mất cả một phần tri thức văn hóa của đất nước.

Mong rằng ngọn đèn đó cần được giữ gìn và tỏa sáng, dù tờ báo có thể đổi thay.