Gửi bình luận
Cù Lao Chàm là chiếc nôi lưu giữ những ký ức lịch sử với một hệ thống tập quán xã hội, tri thức dân gian và đời sống sinh hoạt cộng đồng của cư dân biển đảo được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Trong kho tàng văn hóa ấy, lối hát kiến tại hay còn gọi là hò khoan kiến tại trở thành một trong những biểu hiện tiêu biểu phản ánh rõ nét đời sống tinh thần, sự gắn kết cộng đồng và bản sắc văn hóa của cư dân nơi đầu sóng ngọn gió.
Khác với các loại hình diễn xướng dân gian miền Trung như bài chòi hay bả trạo vốn có cấu trúc, vai diễn và quy tắc trình diễn tương đối ổn định, đến nay, không có bất kỳ khái niệm cụ thể nào dành cho lối hát kiến tại nhưng có thể hiểu nôm na hát kiến tại tồn tại như một hình thức ứng tác tự nhiên trong đời sống thường nhật.
Đó là hình thức hát một cách ngẫu hứng và người hát không cần văn bản hay kịch bản chuẩn bị trước mà dựa vào hoàn cảnh thực tế, cảm xúc cá nhân và môi trường xã hội để sáng tạo ra giai điệu và lời ca trong khoảnh khắc tức thì.
Chính vì được hình thành từ trong đời sống lao động và trong giao tiếp xã hội nên lối hát kiến tại mang tính chân thực rất cao, đặc biệt là việc sử dụng phương ngữ địa phương đã tạo nên sắc thái biểu đạt riêng cho lối hát kiến tại ở Cù Lao Chàm.
Điều này cũng được nhà nghiên cứu Trần Văn An nhận định rằng: “Cù Lao Chàm là một ốc đảo về ngôn ngữ. Tại đây còn bảo lưu nhiều dấu vết ngôn ngữ cổ cả về từ vựng và ngữ âm. Người Cù Lao Chàm có sự chuyển hóa giữa thanh hỏi, ngã với thanh nặng, ví dụ: “củi”, “cũi” thành “cụi” và ngược lại “đỗi”, “đổi” thành “đội”. Mới nghe tưởng chừng như tiếng nói vùng Thanh Nghệ”. Nhờ sự kết hợp khá đặc biệt này đã tạo nên lối hát kiến tại nơi xứ đảo với những thanh điệu đặc biệt mà không phải nơi nào cũng có thể có được.
Bên cạnh việc phản ánh đặc trưng ngôn ngữ của cư dân xứ đảo, lối hát kiến tại chính là phương tiện chuyển tải tri thức dân gian cùng hệ giá trị văn hóa gắn bó mật thiết với nghề chài lưới mà trước hết là phản ánh sâu sắc tình yêu của cư dân đối với quê hương biển đảo Cù Lao Chàm: “Cù Lao dáng đứng yêu kiều/ Đêm trăng gởi nhớ, sớm chiều gởi thương/ Cù Lao hải đảo mến thương/ Chiếc nôi giữa sóng trầm dương mịn mờ”.
Đồng thời phản ánh những gian nan, vất vả mà người dân phải đối mặt trong quá trình mưu sinh nơi biển khơi: “Nghề lưới sống lâu, nghề câu chết sớm/ Nghề mành, nghề lưới nghề câu/ Nghề câu, nghề lưới lưới cạn tranh đào sao đây?/ Bây chừ trời đã đọa đầy/ Nghề mành nhà cửa chất đầy dưới sông…”. Cũng chính môi trường tự nhiên đầy thử thách ấy đã buộc mọi người phải thích nghi, phải liên kết với nhau và hỗ trợ cho nhau để tồn tại. Từ đó hình thành nên nét đặc trưng trong đời sống sinh hoạt của cư dân Cù Lao Chàm, mà tính cộng đồng cần được nói đến trước nhất.
Tính cộng đồng ấy không chỉ được hình thành từ điều kiện tự nhiên biển mà còn được phản ánh rõ nét qua lối hát kiến tại. Trong lời hát, người dân luôn hiện diện trong mối quan hệ tập thể, cùng nhau lao động, chia sẻ kinh nghiệm và động viên nhau vượt qua khó khăn của nghề biển. Do đó, lối hát kiến tại cũng không phải kiểu hát dành cho một cá nhân biểu diễn trước đám đông mà là một hình thức tương tác cộng đồng. Nhiều câu hát cho thấy tinh thần cộng đồng và sự gắn bó giữa con người với nhau trong lao động sản xuất: “Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn/ Thuyền lái thuyền bạn thuyền anh với thả ra giời/ Họ đi buôn còn có bữa lỗ bữa lời/ Thuyền anh thả ra giời cũng có bữa có bữa không…”.
Bên cạnh tính cộng đồng, dấu ấn cá nhân trong đời sống sinh hoạt người dân Cù Lao Chàm vẫn hiện lên rất rõ nét. Đây là điểm đặc biệt tạo nên chiều sâu văn hóa cho lối hát kiến tại này. Dù được hình thành trong môi trường tập thể, mỗi người hát vẫn mang một giọng điệu riêng, một cách ứng tác riêng và một đời sống nội tâm riêng. Người dân không hát theo khuôn mẫu có sẵn mà sáng tạo lời ca dựa trên trải nghiệm và cảm xúc cá nhân mình. Vì vậy, mỗi câu hát vừa mang tiếng nói cộng đồng vừa là nơi người dân biểu đạt những suy nghĩ và cảm xúc cá nhân. Tính cá nhân trong lối hát kiến tại trước hết thể hiện ở khả năng sáng tạo ngẫu hứng. Người hát phải nhanh chóng suy nghĩ, lựa chọn từ ngữ và sắp xếp ý tứ sao cho phù hợp với điều kiện hoàn cảnh. Điều đó đòi hỏi sự nhạy bén cùng khả năng ứng đối linh hoạt và óc quan sát một cách tinh tế.
Chính điều này cho thấy dù sống trong môi trường cộng đồng cao, cư dân Cù Lao Chàm vẫn đề cao giá trị cá nhân. Qua lối hát kiến tại, nhiều câu ca đã phản ánh trực tiếp nỗi khó nhọc cùng đời sống nội tâm của cư dân biển đảo: “Anh tiếc tài bộ nút sáng trưng/ Đem tra áo cũ lỡ chừng phải mang”. Hay: “Lấy chồng nghề biện (biển) làm chi/ Lấy chồng nghề biện hồn treo cột bườm…”.
Những câu hát ấy phản ánh rất thật sự nghèo khó và nhọc nhằn của người dân biển. Người hát không che giấu thân phận mà dùng lời ca để giãi bày nỗi lòng để tìm kiếm sự đồng cảm từ cộng đồng. Bên cạnh đời sống nội tâm, đời sống tình cảm của cư dân biển đảo được phản ánh rất rõ qua lối hát kiến tại.
Từ những câu hát mộc mạc mà chứa chan tình cảm, có thể thấy rằng nếu nhìn ở bề mặt, lối hát kiến tại là lời giải khuây trong lao động, trong cuộc sống hay cũng có thể được xem như là một hình thức diễn xướng dân gian độc đáo.
Thế nhưng, khi đi vào chiều sâu, lối hát ấy lại là phương tiện kết nối tâm hồn, nơi gửi gắm những cảm xúc nội tại, phản ánh tri thức dân gian cùng hệ giá trị đặc trưng nơi xứ đảo mà nổi bật là nét đặc trưng trong phương ngữ Cù Lao Chàm.
Không những vậy, lối hát kiến tại đồng thời phản ánh đậm nét đời sống sinh hoạt của người dân nơi xứ đảo, đó là đời sống vừa mang tính cộng đồng vừa in đậm dấu ấn cá nhân rõ rệt.
Và có thể khẳng định rằng, lối hát kiến tại chính là sản phẩm của quá trình cộng cư lâu dài với biển cả mênh mông, nơi con người vừa dựa vào nhau để sinh tồn, vừa không ngừng khẳng định bản sắc riêng trong lòng tập thể.
Hôm nay, giữa những đổi thay của xã hội hiện đại, đặc biệt là quá trình đô thị hóa cùng sự phát triển nhanh chóng của ngành du lịch nơi Cù Lao Chàm, lối hát kiến tại tất yếu sẽ bị ảnh hưởng ít nhiều khi không gian sinh hoạt truyền thống ngày càng thu hẹp và thế hệ trẻ dần xa rời nghề biển.
Chính vì vậy, việc gìn giữ, phát triển lối hát kiến tại không chỉ là bảo tồn một giá trị văn hóa dân gian mà còn là gìn giữ đặc trưng cốt lõi vô cùng quý giá của một cộng đồng cư dân biển đảo giàu nghĩa tình.