Nói đến Bình Dương - mảnh đất ba lần Anh hùng - nơi đây trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ được coi như vọng gác tiền tiêu ở phía Đông Thăng Bình và Quảng Nam - được mệnh danh là “vùng đất thép”, gắn với bao số phận con người.
Cát cháy
Vùng đất được nhà văn Nguyên Ngọc định danh là vùng Cát Cháy. Bởi sự tàn khốc, đến nỗi cát cũng cháy nói chi đến người!
Còn nói như nhà thơ Đỗ Cảnh Thìn - nơi mà “Hạt máu mười năm còn bầm trong cát”; hay những câu thơ của Chí Cao khi đến đất này “Lửa ngập đôi bờ Bình Dương, Bình Hải/ Tan nát chợ Chiều, chợ Được, Bình Sa/ Máu em thơ trộn máu mẹ già/ Đã đổ xuống cát đen sạm lại”.
Thời chiến tranh và sau ngày hòa bình, đã có nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà báo về sống, chiến đấu và sáng tác ở Bình Dương. Như lời nhà văn Nguyễn Bá Thâm: “Thật khó có một tài năng văn chương sáng tạo được tác phẩm văn học, điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật... xứng tầm với Bình Dương anh hùng”.
Anh Phan Đức Nhạn thì nghĩ khác: “Tôi nghĩ bao nhiêu quyển sách viết về nơi ấy, cũng chưa đủ. Bởi tổn thất thật nặng nề, không thể bù đắp. Là người Bình Dương tôi cứ nghĩ hoài mà chưa thấu hết cái lạ thường của vùng đất và con người nơi đây”.
Ngày 4/1/1969, nhà văn Chu Cẩm Phong đến Bình Dương, anh ghi nhật ký: “Bây chừ dân Bình Dương không biết làm chi ngoài làm cách mạng”. Nhà văn Chu Cẩm Phong đã ra đời bút ký nổi tiếng “Mặt biển Mặt trận” và những trang nhật ký rất chân thực, rất sinh động về vùng đất này.
Không chỉ nhà văn, liệt sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Chu Cẩm Phong, mà nhiều cây bút chiến sĩ như nhà văn, liệt sĩ Dương Thị Xuân Quý, Nguyên Ngọc, Dương Hương Ly, Thái Bá Lợi từng đến Bình Dương đã để lại cho đời nhiều tác phẩm hay như “Gương mặt thách thức”, “Cát cháy”, “Người đi dép một chân”, “Quê hương”...
Các họa sĩ Trần Việt Sơn, Nguyễn Thế Vinh... đã để lại những ký họa “Bình Dương Thăng Bình”, “Du kích Bình Dương”... đây là những tư liệu quý giá, là hình ảnh sinh động nhất của vùng đất Bình Dương vô cùng khốc liệt.
Cát Xanh
Tôi đã bao lần về vùng đất này, đến viếng hương nghĩa trang, nhìn hàng bia dằng dặc ghi danh 1.347 liệt sĩ. Và với 4.700 người - hơn hai phần ba dân số Bình Dương ngã xuống (từ năm 1964 đến năm 1975), 358 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, 5 Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, hơn 300 thương binh, bệnh binh, hàng trăm người bị địch bắt tù đày, trẻ em mồ côi...
Nhiều gia đình, tộc họ không còn người hương khói bởi các vụ thảm sát man rợ của lính Nam Hàn, Mỹ, ngụy...
Vào phòng truyền thống, nhìn hiện vật chiến tranh và những tấm trướng thấm màu máu ghi danh Bình Dương ba lần anh hùng - hai lần trong chiến tranh 1969, 1975 và sau ngày giải phóng.
Về Bình Dương, bây giờ dù cây cỏ có tươi xanh trên cát, rừng dương xanh ngút ngàn, nhìn Dương Ông, Dương Bà sừng sững, tôi như thấy bảng lảng bao khuôn mặt ẩn hiện nơi bờ tre, góc vườn... Bao giờ tôi cũng nhẹ nhàng bước, như sợ dẫm phải những gì vô hình, thiêng liêng, thấm đẫm bao da thịt, máu xương những người đã ngã xuống còn nằm trong cát!
Sau chiến tranh, Bình Dương lần lượt in dấu chân của những tên tuổi lớn như các đạo diễn, NSND Trần Văn Thủy, Nguyễn Đăng Bảy, Nguyễn Khắc Lợi, Huỳnh Hùng, các nhà thơ, nhà văn: Xuân Diệu, Trinh Đường, Nguyễn Thị Cẩm Thạnh, Nguyễn Bảo, Thái Bá Lợi, Trung Trung Đỉnh, Thanh Quế, Nguyễn Khắc Phục, Thu Bồn, Nguyễn Bá Thâm, Thanh Thảo, Hồ Duy Lệ... để viết tiếp những khúc tráng ca về cát.
Ở Trảng Tràm, tôi gặp những người con của Bình Dương, gặp anh Phan Thanh Bốn, mọi người hay gọi Bốn Hê - dù không được công nhận anh hùng nhưng chiến công của anh đã đi vào lòng dân. Xã đội trưởng Bình Dương Phan Thanh Bốn đã góp phần quan trọng, tổ chức nhiều trận đánh uy lực làm cả ngàn quân địch sa vào thế trận giằng co, chúng e ngại không dám liều lĩnh lấn chiếm trận địa phục sẵn của ta ở căn cứ Bàu Bính.
Ở đó tôi được nghe, rằng nhân dân Bình Dương đã bỏ ra hàng chục năm để trồng, chăm sóc hàng chục triệu cây phi lao, biến hàng trăm héc ta bãi cát trắng xóa mênh mông thành rừng xanh, vừa chắn cát, chắn gió, bảo vệ nguồn nước, môi trường sống. Với thành tích này, năm 1985, xã Bình Dương được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Bằng sức mạnh thần kỳ, Bình Dương đã ra quân ươm trồng, phủ xanh cát trắng, biến vùng cát cháy thành vùng cát xanh...
Nhà văn Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam khi đến vùng đất này trong buổi ra mắt hai cuốn sách “Bình Dương vùng đất anh hùng” và “Vườn mẹ”, ông đã thốt lên “dựng lên đài tưởng niệm bằng ngôn từ”, “để tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong cuộc chiến bảo vệ nền độc lập, tự do của đất nước”.
Nhà văn Nguyễn Quang Thiều viết: “Khi đọc hai tập sách: “Bình Dương vùng đất anh hùng” và “Vườn mẹ” rồi sau này là “Xa và gần”, tôi đã đứng một mình trước những cuốn sách đó và cúi đầu trong im lặng để bày tỏ lòng tôn kính, sự biết ơn đối với những người Bình Dương đã từng sống và chiến đấu trên mảnh đất kỳ vĩ này. Và lúc đó, tôi cũng muốn nói với những người đang sống, đang được hưởng hòa bình rằng: “Chúng ta xây dựng tượng đài Bình Dương không chỉ bằng lòng mang ơn, sự kính phục mà bằng cả sự sám hối”.
