Lan Nguyên và hành trình đi tìm cội nguồn trong “Chân trời rực rỡ"

Đạo diễn Lan Nguyên (SN 1990, tên thật Nguyễn Thúy Lan) ra mắt công chúng năm 2020 với Màu cỏ úa - bộ phim khắc họa chân dung nhạc sĩ Trần Tiến qua dấu ấn âm nhạc, từ chiến tranh đến thời bình. Từ đó, cô dường như tiếp tục nối dài mối duyên với phim tài liệu âm nhạc.

Năm 2023, Lan Nguyên giới thiệu tác phẩm thứ hai mang tên Những vết thương lành, nằm trong dự án STORII - nền tảng nội dung đa lĩnh vực do đạo diễn Cao Trung Hiếu khởi xướng. Cô sử dụng chính những lời tâm tình của nhân vật chính - ca sĩ Hà Anh Tuấn, trong Storii Concert 01 để dựng thành một câu chuyện nói về những con người khác.

Đó là nhạc sĩ Ngọc Lễ; đạo diễn, bác sĩ, phóng viên chiến trường Nguyễn Thị Xuân Phượng; nhà bảo tồn Nguyễn Văn Thái - người đàn ông cả đời chữa lành cho những cánh rừng, động vật hoang dã để khỏa lấp nỗi đau của chính mình; và nhà hoạt động xã hội Nguyễn Thị Vân – ngọn lửa của nghị lực sống…

Trong cuộc trò chuyện với Đà Nẵng Cuối tuần, Lan Nguyên chia sẻ về hành trình đầy phức tạp của cô tại vùng đất Ninh Bình, để thấu hiểu về căn tính của chính mình qua Chân trời rực rỡ.

* Điều gì đã khởi nguồn cho hành trình chị thực hiện “Chân trời rực rỡ”?

- Suy nghĩ thực hiện phim bắt nguồn từ khoảnh khắc tôi đứng dưới chân núi Mã Yên, lắng nghe câu hát “mong sao quê hương giang tay đón tôi”. Trong tôi bật lên câu hỏi: “Quê hương là gì? Nơi đâu sẽ dang tay chào đón mình?”.

Sau đêm diễn Hà Anh Tuấn live concert Chân trời rực rỡ, tôi trăn trở rất nhiều và quay lại Ninh Bình thêm vài lần, vừa ghi hình vừa tìm kiếm cảm hứng, dù chưa chắc chắn có thể làm thành phim. Cho đến khi có nhiều dấu hiệu từ vùng đất ấy gửi gắm đến tôi.

* Với nhiều “mảnh ghép”: Hà Anh Tuấn, “huyền thoại” Kitaro, các nhân vật từ chương trình “Như chưa hề có cuộc chia ly”, những đứa trẻ là truyền nhân của nghệ thuật xẩm…, làm sao để tìm được lối ra trong vô vàn thước phim?

- Như từng chia sẻ, tôi vừa ghi hình vừa tìm kiếm. Một trong những khoảnh khắc tôi biết chắc chắn bộ phim này sẽ thành hình là khi nhận ra các nhân vật mình có thể đại diện cho từng giai đoạn của một đời người.

Những đứa trẻ như hạt. Những người chia ly và anh Hà Anh Tuấn như những cái cây đang lớn dần, ngày càng vững vàng. Và Kitaro tựa một “cây đại thụ”.

Và thế là tôi ngồi “lắp ráp” câu chuyện của họ theo cái tứ ấy: hạt-cây-rừng-cội. Và mọi thứ dần rõ ràng.

* Âm nhạc của Hà Anh Tuấn vốn gắn với sự lãng mạn, Võ Thiện Thanh mang hơi thở đương đại, Kitaro là huyền thoại của không gian, còn xẩm thì thấm đẫm hồn cốt dân gian. Điều gì khiến chị tin rằng những thế giới âm nhạc ấy có thể trò chuyện với nhau?

- Thực ra, trong Chân trời rực rỡ, âm nhạc với tôi là một hành trình gặp lại. Tôi gặp lại Hà Anh Tuấn trong ký ức của mình, thời anh ấy chào sân cùng âm nhạc Võ Thiện Thanh, mới mẻ và trí thức.

Lần này, anh hát những bài hát mới nhất và “khó nhằn” của Võ Thiện Thanh, thử thách cả về nhịp điệu lẫn ca từ. Đó không phải những giai điệu dễ nghe, đòi hỏi người ca sĩ phải thật sự thấm thía trải nghiệm sống mới có thể cất lời.

Giữa đất trời Ninh Bình, khoảnh khắc đứng cạnh huyền thoại Kitaro, tôi nhớ hoài cảnh ông nhắm mắt đón ánh trăng, cúi chào rồi bắt đầu đánh trống, như đang tiếp nhận nguồn năng lượng từ thiên nhiên. Còn cảm giác khi nghe tiếng hát xẩm vang lên lảnh lót là điều gì đó vừa có bề dày của đất trời, vừa có sự bay bổng.

Tôi gọi âm nhạc của Chân trời rực rỡ là “âm nhạc vạm vỡ” - giàu cảm xúc nhưng không khiến ta ủy mị mà phải suy ngẫm. Các sáng tác mới của Võ Thiện Thanh qua tiếng hát kiêu hãnh của Hà Anh Tuấn; tiếng nhạc điện tử mênh mang, chậm rãi nhưng vững chắc của Kitaro; tiếng nhị, tiếng trống cùng những lời ca chắc nịch của xẩm…; tất cả nghe như tiếng vó ngựa đang phi nước đại. Đó là cách những thế giới âm nhạc ấy trò chuyện với nhau.

* Vậy bài toán khó nhất của chị với dự án này là gì?

- Tôi mất rất nhiều thời gian ở Ninh Bình, đi tìm mà không rõ mình đang tìm gì. Tôi đập bộ phim ra và xây lại chừng 3 lần, mỗi lần như thế là cạn kiệt sức lực. Cho đến một lần, người bạn thân nói rằng tôi không ổn, nên phim không ổn.

Tôi đã muốn chứng minh điều gì đó, cố logic hóa mọi thứ. Và càng muốn “giải bài toán”, tôi lại càng không giải được.

Rồi tôi nhớ rằng bản thân vốn không giỏi toán, thế mạnh là văn học - dòng chảy cảm xúc. Thế nên tôi thả lỏng, không logic, không giải toán nữa. Chính lúc đó, bộ phim lại trở nên “logic và tất cả mọi thứ liên quan đến bất ngờ” như lời nhận xét của đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp khi vừa xem phim xong.

* Khi xem lại phim trên màn ảnh rộng, có điều gì khiến chị còn tiếc nuối?

- Có nhiều khoảnh khắc, nhiều cảnh, tôi cứ ước giá như có thể quay lại, chắc hẳn sẽ hoàn hảo hơn. Tuy nhiên, tôi lại thấy tài liệu là khoảnh khắc, trôi qua là trôi qua. Tôi không thể yêu cầu nhân vật nói lại, diễn lại, và cũng không cần sự hoàn hảo. Đó là sự quý giá của phim tài liệu. Khi hiểu điều đó, tôi hoàn toàn không còn tiếc nuối nữa.

Tôi kỳ vọng phim tiếp cận với “người Việt” nhiều nhất có thể. Không chỉ là người Việt trong nước, mà ở nước ngoài, người lưu lạc, người yêu nước Việt.

* Nếu Màu cỏ úa mất tới 5 năm mới hoàn thành, thì ở những dự án sau, nhịp sáng tạo của chị có vẻ nhanh hơn. Theo chị, sự thay đổi này đến từ đâu?

- Tôi nghĩ trực giác của mình đã tốt hơn. Tôi cũng quyết liệt và nghiêm túc hơn với sự nghiệp làm phim. Tôi không còn thả trôi bộ phim của mình nữa.

* Lan Nguyên của “Màu cỏ úa” có khác biệt gì so với Lan Nguyên của “Chân trời rực rỡ” hay “Những vết thương lành”?

- Lan Nguyên của Màu cỏ úa khá ngây thơ và không quyết liệt với phim ảnh, vẫn nghĩ phim ảnh là dạo chơi và tới đâu thì tới. Lan Nguyên của Những vết thương lành cũng còn ủy mị nên phim mới buồn như vậy. Còn Lan Nguyên của Chân trời rực rỡ đã vững vàng, cứng cáp hơn.

* Nhìn lại chặng đường làm phim, chị nghĩ gì?

- Tôi tính chặng đường làm phim của mình bắt đầu từ năm 2020, khi Màu cỏ úa ra mắt. Lúc đó, tôi mới chính thức suy nghĩ nghiêm túc về việc làm phim.

5 năm qua, tôi dần nhận thức rõ rằng mỗi bộ phim là một phần đời, phản chiếu mình ở giai đoạn đó. Nhưng chúng không phải thứ để định hình tôi. Tôi xem chuyện làm phim là sự nghiệp chứ không phải là cuộc sống. Hành trình Chân trời rực rỡ cho tôi hiểu ra điều đó.

Chị có dự định gì cho những dự án tiếp theo?

- Tôi đã bắt đầu dự án tiếp theo rồi. Và đó là một điều khác lạ hoàn toàn, tiếp nối câu chuyện Hạt - Cây - Rừng - Cội nhưng không phải phim tài liệu âm nhạc nữa.

* Cảm ơn chị về cuộc trò chuyện.

Lấy cảm hứng từ Live concert Chân trời rực rỡ diễn ra vào mùa xuân 2023, bộ phim theo chân hành trình trở về quê hương của ca sĩ Hà Anh Tuấn - một người con Ninh Bình - để hát cùng những đứa trẻ là truyền nhân của nghệ thuật xẩm đang dần mai một, trên sân khấu lớn dựng dưới chân ngọn núi thiêng. Từ đó, bộ phim khởi lên câu hỏi: “Cội nguồn là gì?”.

Hành trình ấy đưa người kể chuyện Hà Anh Tuấn đến với trường quay của “Như chưa hề có cuộc chia ly”, chương trình truyền hình gần hai thập kỷ không ngừng tìm kiếm cội nguồn cho những người đồng bào Việt Nam. Ở đó, anh chứng kiến nhiều cuộc đoàn tụ sau nửa thế kỷ lưu lạc, trong đó có một cuộc hội ngộ đặc biệt của người con trở về từ nước Pháp xa xôi.

Qua lăng kính sáng tạo của đạo diễn Lan Nguyên, Chân trời rực rỡ không chỉ tái hiện một hành trình nghệ thuật mà còn khắc họa chiều sâu văn hóa, tinh thần và những câu chuyện nhân văn. Bộ phim được ghi hình tại nhiều địa danh nổi tiếng của Ninh Bình: Cố đô Hoa Lư, đầm Vân Long, núi Mã Yên, Tam Cốc, đền Thái Vi, Bái Đính cổ tự, vườn quốc gia Cúc Phương…