Làn sóng liên kết thương mại toàn cầu

Theo Reuters, Liên minh châu Âu (EU) là ví dụ nổi bật nhất trong phản ứng này. Kể từ cuối năm 2024, EU thúc đẩy và hoàn tất hoặc đạt tiến triển lớn trong hàng loạt FTA then chốt nhằm đa dạng hóa thị trường xuất khẩu cho các doanh nghiệp châu Âu. Brussels đã đạt thỏa thuận chính trị với khối Thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur) tháng 12/2024, bước ngoặt giúp mở rộng kênh xuất khẩu nông sản và công nghiệp cho châu Âu.

Cạnh đó, EU kết thúc đàm phán hiện đại hóa Thỏa thuận Toàn cầu với Mexico vào tháng 1/2025, đồng thời tiếp tục tiến trình pháp lý để ký kết, tán thành và đưa vào thực thi cam kết mới về dịch vụ, mua sắm công và thương mại số nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho luồng hàng hóa và dịch vụ giữa hai bên.

Gần đây hơn, EU và Indonesia hoàn tất đàm phán một Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện (CEPA) sau nhiều năm thương thảo, qua đó cho thấy nỗ lực mở rộng quan hệ với nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á và tạo kênh thay thế cho thị trường Mỹ trong một số ngành xuất khẩu quan trọng.

Không chỉ EU, Mercosur cũng ký FTA với Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) gồm 4 nước và nối lại các cuộc đàm phán với Canada sau khi bị đình trệ từ năm 2021. Ấn Độ và New Zealand cũng tái khởi động đàm phán sau 10 năm gián đoạn, trong khi Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) ký liền 3 hiệp định thương mại chỉ trong một ngày vào tháng 1/2025.

Tại sao các FTA này lại tăng tốc? Các phân tích kinh tế cho thấy thuế quan của Mỹ gây ra hiện tượng “dịch chuyển thương mại” (trade diversion): khi hàng hóa sang thị trường Mỹ trở nên đắt đỏ hơn, xuất khẩu tìm đường tới các thị trường có rào cản thấp hơn hoặc được ưu đãi bằng các thỏa thuận thương mại mới. Ngoài ra, sự không chắc chắn về chính sách thuế làm các doanh nghiệp và chính phủ đẩy nhanh kết nối khu vực để duy trì chuỗi cung ứng bền vững và bảo đảm đầu ra cho sản phẩm trong nước.

Ở khía cạnh tích cực, FTA mới có thể tạo cơ hội tăng trưởng xuất khẩu cho các nền kinh tế thành viên, thúc đẩy đầu tư và giảm rủi ro cô lập khỏi hệ thống thương mại toàn cầu. Ở chiều ngược lại, sự bùng nổ các hiệp định khu vực có tạo “sân chơi khác biệt” mà những nước không nằm trong các liên minh này (trong đó có Mỹ nếu chính sách tiếp tục “đóng cửa”) sẽ phải chịu thiệt.

Rõ ràng, thuế quan của Mỹ đã và đang đóng vai trò nhân tố kích hoạt cho làn sóng liên kết thương mại mới: các nước tìm cách bảo vệ xuất khẩu, củng cố chuỗi cung ứng và tạo lựa chọn thị trường thay thế bằng các FTA. Diễn tiến này sẽ quyết định cấu trúc thương mại toàn cầu trong những năm tới. Liệu thế giới sẽ hội nhập theo mạng lưới khu vực ngày càng dày đặc, hay sẽ tìm lại được những cơ chế đa phương mạnh mẽ hơn còn phụ thuộc lớn vào chính sách của các cường quốc và cách các khối kinh tế xử lý hợp tác xuyên biên giới.