Làng nghề truyền thống cải tiến sản xuất, tăng sức cạnh tranh

Chuyển biến tích cực

Ở làng gốm Thanh Hà (phường Hội An Tây), từ nguồn khuyến công và hỗ trợ của ngành khoa học - công nghệ, người dân đã từng bước cải tiến các công đoạn sản xuất, giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Thay đổi rõ rệt nhất đến từ những lò nung gốm.

Nếu trước đây, người thợ phụ thuộc vào thời tiết, sản phẩm phải phơi nắng rồi nung bằng than, củi... thì gần đây, các hộ dân đã mạnh dạn đầu tư lò nung điện, lò sấy, máy hút chân không cùng nhiều thiết bị hiện đại. Những thay đổi này giúp người sản xuất chủ động hơn, tỷ lệ hư hỏng giảm, năng suất và chất lượng tăng lên rõ rệt. Quan trọng hơn, tình hình khói bụi đã giảm hẳn, điều vô cùng cần thiết đối với một làng nghề nằm trong lòng đô thị du lịch.

Anh Lê Văn Nhật, chủ cơ sở sản xuất ở làng gốm Thanh Hà chia sẻ, đổi mới không chỉ là áp dụng máy móc mà còn ở chính tư duy làm nghề. Cùng với đầu tư trang thiết bị, anh còn chú trọng thiết kế mẫu mã, đa dạng dòng sản phẩm, nhất là các mặt hàng “bỏ túi” phục vụ du khách. Cơ sở của anh cũng xây dựng website, sử dụng Facebook, Zalo để giới thiệu sản phẩm và kể câu chuyện về làng gốm hàng trăm năm tuổi. Sản phẩm làng nghề nhờ đó vươn ra thị trường lớn, kể cả nước ngoài.

Nghệ nhân Phạm Mẹo cho biết thêm, nhiều công đoạn nặng nhọc như xử lý đất, nhồi đất hay sấy sản phẩm lâu nay đã được máy móc hỗ trợ. Tuy nhiên, khâu tạo hình trên bàn xoay, chỉnh sửa đường nét hay cảm nhận độ chín vẫn cần đến đôi bàn tay khéo léo và kinh nghiệm của người thợ, yếu tố làm nên hồn cốt của gốm.

Thiết thực bảo tồn làng nghề

Tại làng đá mỹ nghệ Phú Thuận, công nghệ đã trở thành động lực để nghề truyền thống trăm năm hồi sinh. Mang khát vọng giữ nghề cha ông, anh Trương Anh Thịnh đã mạnh dạn vay vốn đầu tư nhà xưởng, trang bị máy cắt đá, máy mài cùng nhiều thiết bị cơ khí hiện đại.

Những năm gần đây, anh còn ứng dụng thiết kế 3D và trí tuệ nhân tạo (AI) vào khâu tạo mẫu, giúp điều chỉnh tỷ lệ, hình khối trước khi chế tác. Công đoạn nặng nhọc đã có máy móc hỗ trợ, giúp người thợ tập trung vào các chi tiết tinh xảo để “thổi hồn” vào sản phẩm. “Công nghệ là yếu tố dẫn đường, nhưng hồn cốt của đá vẫn nằm ở kinh nghiệm và sự thấu cảm văn hóa của người làm nghề”, anh Thịnh chia sẻ.

Không chỉ đầu tư thiết bị, cơ sở của anh còn tích cực tham gia các hội chợ, triển lãm, quảng bá sản phẩm trên website và mạng xã hội. Nhờ đó, đá mỹ nghệ Phú Thuận đã có mặt ở nhiều tỉnh, thành, mở ra hướng phát triển bền vững. Theo lãnh đạo UBND xã Phú Thuận, việc ứng dụng tiến bộ kỹ thuật giúp các cơ sở nâng cao năng suất, đa dạng mẫu mã, cải thiện thu nhập cho người lao động. Đặc biệt, việc nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Phú Thuận vừa được công nhận là “nghề truyền thống” là tín hiệu tích cực, tạo thêm động lực để địa phương bảo tồn, phát triển làng nghề gắn với kinh tế nông thôn.

Câu chuyện đổi mới cũng hiện diện ở làng trống Lâm Yên (xã Vu Gia), nơi nổi tiếng với câu nói “trống Lâm Yên, chiêng Phước Kiều”. Là truyền nhân đời thứ 7, anh Phan Văn Hiệp đã nỗ lực không ngừng để gìn giữ nghề cha ông. Anh chủ động cải tiến sản xuất, đầu tư hệ thống máy CNC, máy xẻ gỗ tự động để nâng cao năng suất, giảm thời gian chế tác, đáp ứng những đơn hàng yêu cầu cao về chất lượng và độ tinh xảo.

Dẫu vậy, theo anh Hiệp, máy móc chỉ hỗ trợ ở giai đoạn xử lý nguyên liệu và khâu cơ khí, song điều làm nên chất lượng chiếc trống vẫn là con người. Để có sản phẩm đạt chuẩn, người thợ phải biết chọn gỗ, xử lý mặt da, căn chỉnh vành và đặc biệt là có khả năng cảm âm, điều mà công nghệ không thể thay thế.

Cơ sở của anh Hiệp đã chế tác nhiều chiếc trống nguyên khối có giá trị lên đến hàng trăm triệu đồng. “Có những chiếc trống đại được các đình, chùa lớn đặt hàng. Đây chính là thế mạnh của làng trống Lâm Yên, thể hiện sức cạnh tranh và là động lực để nghệ nhân bám nghề”, anh Hiệp nói. Theo ông Lê Phan Minh, Chủ tịch UBND xã Vu Gia, địa phương định hướng phát triển làng nghề gắn với du lịch trải nghiệm và chương trình OCOP nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, tạo sinh kế và thu hút thế hệ trẻ tiếp nối truyền thống.

Làng hương Bàng Tân (xã Hà Nha) cũng không đứng ngoài công cuộc đổi mới. Nhiều cơ sở mạnh dạn đầu tư máy móc, cải tiến quy trình từ xử lý nguyên liệu, tạo hương, sấy, đến đóng gói và vận chuyển. Nhờ đó, năng suất tăng lên, sản phẩm đồng đều và chất lượng được nâng cao. Một số cơ sở đã xây dựng thương hiệu qua việc đăng ký sở hữu trí tuệ, phát triển sản phẩm OCOP như: cơ sở hương trầm Phú An, Kỳ Nam…

Có thể thấy, điểm chung của những làng nghề xứ Quảng là không ngừng chủ động thay đổi, thích ứng với thị trường nhưng vẫn nỗ lực giữ gìn bản sắc. Máy móc, công nghệ đóng vai trò tích cực, hỗ trợ đáng kể về sức người và thời gian; công nghệ số mở rộng cánh cửa thị trường; tư duy đổi mới đã giúp người làm nghề tự tin bước vào nền kinh tế hiện đại.