Lịch sử nhìn từ danh tính người Việt

1. Nối tiếp Chuyện trà, Họ và tên có cách tiếp cận gần như tương tự khi Trần Quang Đức quan niệm: “Sử thực, nếu thật sự là thực, sẽ hiển hiện dù ta soi chiếu từ góc độ nào (…) bởi lịch sử vốn không chỉ nằm trong những sự kiện lớn lao, mà còn ẩn trong nhịp sống thường ngày, trong những chi tiết nhỏ bé làm nên tinh thần của một thời đại”.

Ở đây, từ điểm nhìn “nhỏ” là một đối tượng giản dị, thuộc về lời ăn tiếng nói hằng ngày, ta sẽ nhìn thấy câu chuyện “lớn” mà ẩn trong đó là quá khứ có phần dài rộng. Với nhiều người, tên họ chỉ là tập hợp âm thanh, chữ viết mang tính định danh, nhưng về sâu xa, nó đã trải qua quá trình vận động, biến hóa không ngừng, vì vậy cũng mang trong mình cả dòng lịch sử. Chính lựa chọn này mang đến sự thú vị cho cuốn sách, khi lịch sử được thể hiện qua đối tượng tuy quen thuộc nhưng lại ít được chú ý.

Theo chiều thời gian, tác giả sẽ đưa độc giả du hành về miền xa xưa, từ tên tuổi được đặt theo quan niệm dân gian, rằng tên xấu thì dễ nuôi đến sự ảnh hưởng gây ra bởi tác động của yếu tố quyền lực trong nhiều triều đại phong kiến Việt Nam.

Không dừng ở đó, Trần Quang Đức cũng khám phá những ngoại lệ độc đáo khi dùng danh tính khẳng định bản thân, cũng như đến gần với những ngày này, khi họ và tên có những thay đổi theo mạch vận động: không “Văn”, mất “Thị” và những cái tên ngày càng đẹp hơn, giàu thông điệp hơn... Tất cả mang đến bức tranh có độ phủ cao và rất sống động. Từ đây công trình cho thấy họ tên không chỉ phản ánh dòng chảy quyền lực, mà còn ấn chứng cho những vận động của đời sống tinh thần.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp tư duy từ nhiều lĩnh vực, trong đó nổi bật nhất là ngôn ngữ học. Ngoài ra còn có lịch sử, nghiên cứu văn hóa - xã hội ở thời bấy giờ, cũng như mở rộng không gian đối chiếu, không chỉ dừng ở nước ta mà còn so sánh với nhiều quốc gia đồng văn như Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên…

Nguồn tư liệu của tác phẩm cũng khá phong phú, khi bên cạnh các bộ sử để lại thì còn sử dụng thông tin được tổng hợp từ các cổ thư, văn bia, hình ảnh, hiện vật khảo cổ… đa dạng. Không dừng ở đó, về phía hiện tại, Trần Quang Đức cũng kế thừa những nghiên cứu di truyền học mới nhất, kèm theo nỗ lực tổng hợp, phân tích, thống kê lượng lớn tài liệu, số liệu, qua đó đúc rút những kết luận mới. Điều này cho thấy sự nghiên cứu kỹ càng và rất tâm huyết của người chấp bút.

Ngoài ra, không chỉ đứng ở vị thế người quan sát trung dung trong vai trò tác giả, Trần Quang Đức còn mang vào đây suy tư, trăn trở cũng như liên tưởng có phần riêng tư khi là “hậu bối”, từ đó hình thành một cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa cá nhân và cộng đồng, giữa sử liệu và suy tưởng…

2. Về nội dung, trong sách, họ và tên được nhìn nhận dưới nhiều khía cạnh, từ cả chủ động lẫn thế bị động, từ cả khách quan lẫn chủ quan. Sự phân định rạch ròi về giai cấp cũng được quan sát ngay từ nơi đây, với tên đẹp, tên kép chỉ xuất hiện trong những không gian giàu có, quyền lực, trong khi với người dân quê, tên xấu sẽ đi theo họ đến suốt cuộc đời.

Theo dòng lịch sử, Trần Quang Đức cũng phát hiện ra sự pha trộn, chồng lấn trong những cái tên giữa các cộng đồng với nhau, từ người Việt, người Chăm đến người Hoa, cho thấy lịch sử có sự giao thoa khi lãnh thổ mở dần về phía phương Nam...

Khi ảnh hưởng từ phía Bắc mạnh hơn, tên cũng bắt đầu trở nên phức tạp khi được lấy từ Kinh Dịch và các văn bản quan trọng, như Kinh Thư, Nam Hoa Kinh… Xen kẽ đó, xu hướng đặt tên nhuốm màu Phật, Lão, lúc lại thịnh hành nhãn tự đậm chất Nho phong… cũng cho thấy tương tác qua lại giữa yếu tố tôn giáo và việc đặt tên.

Đến thời phong kiến, họ tên bước vào một sự chuyển động phức tạp, từ những họ lớn bị buộc phải đổi khi triều đại mới lên ngôi cho đến những tên kỵ húy buộc phải tránh dùng. Ngoài ra đó còn là những cái tên được vua chúa ban cho, thể hiện sự thiêng hóa căn cước, trang sức danh tính, mỹ hóa dòng tộc; cũng như có lúc là sự giáng cấp, mang tính giải thiêng cũng như hạ bệ…

Trong từng chủ đề, tác giả đều mang đến những dẫn chứng thú vị, mà không ít trong số đó là những lý giải lần đầu được nghe. Với các đời vua, việc những vua Trần “tiên phong” dùng tên giả khi giao tiếp với các thế lực ngoại bang như triều nhà Nguyên cũng cho thấy sự phản kháng ngấm ngầm, không hẳn quy phục…

Để rồi từ những chìm nổi của dòng lịch sử, nơi họ và tên khuất phục các quy định về giai tầng và trật tự, tác giả cho thấy danh tính cũng đại diện cho khát vọng cá nhân trong việc tự khẳng định mình. Điều đó có thể nhìn thấy ở những con người ngược dòng lịch sử, từ những nữ nhân không mang chữ “Thị” như Hồ Xuân Hương, Phạm Lan Anh… cho đến những vị yếu nhân sở hữu rất nhiều tên hiệu như Phan Bội Châu… Những điều trên góp phần khẳng định tiếng nói cá nhân, cũng như cho thấy bản ngã luôn luôn vận động, khao khát thể hiện chiều kích khác nhau của chính tâm hồn.

Từ những điều trên có thể thấy rằng qua công trình này, tác giả Trần Quang Đức đã chứng minh thông qua họ tên hay danh tính người Việt, ta có thể tra ra cả một lịch sử cũng như dòng chảy chuyển biến về ý thức hệ vô cùng phức tạp. Đây có thể nói là công trình có giá trị, đưa ta quay về gốc rễ, truy về khởi nguyên và được quan sát một dòng chảy dài của chính lịch sử và đất nước mình.