Gửi bình luận
Ba thập niên sau khi gắn nhãn cảnh báo lời hát tục tĩu, ngành thu âm toàn cầu lại chuẩn bị dán một loại nhãn mới lên album - lần này không phải vì ca từ, mà để trả lời câu hỏi: Ai đang thực sự hát, con người hay máy móc?
Hơn 30 năm sau khi dán nhãn cảnh báo lời hát nhạy cảm lên album, một liên minh gồm những tổ chức quyền lực nhất ngành âm nhạc - Hiệp hội Công nghiệp ghi âm quốc tế (IFPI), Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Mỹ (RIAA) và Viện Hàn lâm Grammy - tuần này công bố hệ thống nhãn dán mới, theo báo The New York Times. Lần này, tâm điểm không còn là ca từ mà là nguồn gốc của giọng hát.
Về mặt kỹ thuật, đề xuất này khá đơn giản. Theo thông cáo của IFPI và RIAA công bố ngày 10/7/2026, sẽ có hai loại nhãn: chữ “AI” viết hoa, nền đen chữ trắng, dành cho ca khúc mà phần lớn yếu tố sáng tạo - từ giọng hát chính đến nhạc cụ chủ đạo - do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra hoàn toàn; và chữ “ai” viết thường, nền trắng chữ đen, dành cho ca khúc vẫn “được tạo ra chủ yếu bởi con người và thể hiện sự sáng tạo của con người”, nhưng có dùng AI cho “một số yếu tố biểu cảm”.
Bà Vikki Oakley, Tổng giám đốc IFPI, và ông Mitch Glazier, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc RIAA, giải thích: “Người hâm mộ muốn biết liệu và bằng cách nào AI tạo sinh đã được sử dụng trong âm nhạc mà họ nghe”, theo tạp chí Smithsonian. Ông Harvey Mason Jr., Tổng giám đốc Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Ghi âm Mỹ - đơn vị tổ chức giải Grammy, nhấn mạnh mục tiêu sâu xa hơn: Giữ cho “sự sáng tạo, quyền tác giả và chủ đích nghệ thuật” luôn ở vị trí trung tâm của mỗi bài hát.
Nhưng đây mới chỉ là bước khởi đầu và còn khá khiêm tốn. Theo xác nhận của chính RIAA, hệ thống nhãn dán hiện “không áp dụng cho việc sử dụng AI trong lời bài hát, phần soạn nhạc, video âm nhạc hay ảnh bìa”. Nói cách khác, nhãn mới chỉ chạm tới phần âm thanh của bản ghi - còn cả một hệ sinh thái sáng tạo âm nhạc rộng lớn hơn vẫn nằm ngoài phạm vi giám sát.
Câu hỏi khó nhất, có lẽ, không nằm ở việc thiết kế nhãn ra sao, mà ở việc ai đứng ra xác nhận thông tin đó chính xác. Theo The New York Times, thông tin về việc sử dụng AI “thường được chính nghệ sĩ tự khai báo”, trong khi các nền tảng phân phối phải xử lý hàng nghìn bản ghi mới mỗi ngày. Đây chính là kẽ hở khiến ngay cả một hệ thống tưởng chừng rõ ràng vẫn có thể bị lách qua nếu nghệ sĩ - hoặc người đứng sau họ - chọn cách im lặng.
Các sản phẩm âm nhạc do AI tạo ra đang tràn ngập với tốc độ đáng kinh ngạc. Tạp chí Smithsonian dẫn số liệu từ nền tảng streaming Pháp Deezer vào tháng 4/2026 cho thấy, có tới 44% số bài hát mới tải lên nền tảng này là sản phẩm của AI, tương đương khoảng 75.000 bài mỗi ngày. Cùng thời điểm, lãnh đạo Apple Music ước tính hơn 1/3 số bài hát mới trên nền tảng của họ cũng do AI tạo ra.
Thế nhưng có một nghịch lý là dù tràn ngập về số lượng, nhạc AI lại gần như “vô hình” trong thói quen nghe thực tế. Ông Sam Duboff, Giám đốc toàn cầu phụ trách nghệ sĩ, marketing và chính sách của Spotify, cho biết với những bản nhạc hoàn toàn do AI tạo ra - loại “được sản xuất công nghiệp, ít có sự can thiệp của con người” - cả Spotify lẫn các nền tảng khác đều ghi nhận mức tiêu thụ “thấp hơn hẳn 1%”, theo ABC News (Úc). Ông kết luận điều khán giả thực sự tìm kiếm vẫn là “âm nhạc chân thực của con người”.
Nhưng con số dưới 1% ấy không có nghĩa là không có scandal. Tại Úc, giới trong nghề đang đặt dấu hỏi về một bản cover ca khúc “Like a Prayer” của Madonna, do Josh Fawaz thực hiện, đã cán mốc hơn 35-37 triệu lượt nghe trên Spotify và leo lên vị trí quán quân bảng xếp hạng phát sóng quốc gia.
Theo The Guardian, bà Sam Whiting - nghiên cứu viên cao cấp tại Trường Truyền thông và Media, Đại học RMIT (Úc) - nhận định đây là “một màn trình diễn giọng hát rất ấn tượng nếu do con người thực hiện, nhưng nếu không phải, điều đó đặt ra những câu hỏi thực sự đáng lo ngại về việc chúng ta còn coi trọng điều gì trong biểu đạt của con người”. Trước đó, ban nhạc ảo Velvet Sundown - với hình ảnh, tiểu sử và âm nhạc đều do AI dựng nên - từng cán mốc 1,4 triệu người nghe hằng tháng trên Spotify, theo Smithsonian.
Trước áp lực này, nền tảng Spotify đã gỡ bỏ tới 75 triệu bài hát bị xem là “rác AI” chỉ trong 12 tháng, đồng thời giới thiệu chương trình xác minh nghệ sĩ bằng dấu tick xanh và mục “AI credits” - nơi nghệ sĩ có thể tự nguyện công khai việc dùng AI cho phần nào trong bản thu. Ông Duboff nhấn mạnh: “Khi họ sử dụng AI, chúng tôi cho rằng điều thực sự quan trọng là họ phải chia sẻ điều đó với người nghe”, theo ABC News.
Cuộc dịch chuyển dòng tiền âm thầm
Theo bản tin AI Music Briefing của trang aimusicpreneur.com, chỉ trong quý 2/2026, vốn đầu tư rót vào lĩnh vực âm nhạc AI đã đạt 5,75 tỉ USD, gấp bốn lần cùng kỳ năm trước. Cùng thời điểm, quỹ đầu tư CVC Capital Partners đã mua lại cổ phần đa số của DistroKid - một trong những nền tảng phân phối nhạc độc lập lớn nhất hiện nay. Ở diễn biến khác, nền tảng nhạc bản quyền Jamendo đã kiện công ty AI Suno vì dùng dữ liệu âm thanh huấn luyện mô hình mà không trả phí. Nhãn dán có thể giúp khán giả nhận diện AI - nhưng cuộc chiến thực sự về quyền kiểm soát “nguyên liệu” tạo ra âm nhạc tương lai mới chỉ bắt đầu.