Nghệ thuật vẽ ngựa trên gốm Chu Đậu

Bố cục tròn này không chỉ phù hợp với hình dáng của đĩa mà còn hàm chứa tư duy vũ trụ luận phương Đông, nơi mọi chuyển động đều nằm trong một chu trình khép kín. Ngựa vì thế không chỉ là hình ảnh động vật, mà trở thành “trục chuyển động” của toàn bộ bố cục, dẫn dắt nhịp điệu của mây, lửa cùng các loại hoa văn khác ở xung quanh.

Con đường gốm sứ

Khoảng cuối thế kỷ 14, gốm tráng men Việt đã được sản xuất rất nhiều ở vùng đồng bằng Bắc bộ, xuất khẩu sang nhiều nước trên thế giới. Thuyền buôn Trung Quốc, Nhật Bản và một số nước ở Đông Nam Á thường xuyên ghé vào Phố Hiến và Thăng Long để lấy hàng hóa, trong đó gốm sứ là mặt hàng rất được ưa chuộng. Có thể nói gốm tráng men Việt đã góp phần không nhỏ vào sự hình thành và phát triển của “Con đường gốm sứ” trên biển thời bấy giờ.

Kết quả khai quật khảo cổ học đưới nước ở vùng biển Cù Lao Chàm đã cung cấp thêm nhiều cứ liệu về con đường gốm sứ; qua nghiên cứu con tàu đắm cổ và các di vật trên tàu, các nhà khảo cổ cho biết đây là thương thuyền của Thái Lan cập cảng Vân Đồn vào thế kỷ 15 để chở khối lượng đồ gốm khá lớn của vùng Chu Đậu - Mỹ Xá (Hải Dương) đi xuống phía Nam, ngang qua vùng biển Cù Lao Chàm vì chở quá nặng và có lẽ gặp bão tố nên con tàu bị đắm.

Các chi tiết hoa văn trên gốm Chu Đậu được thể hiện đậm nhạt theo lối phóng bút hoặc vẽ bằng những nét tinh tế theo lối công bút. Cũng có sản phẩm người ta sử dụng cả hai phương pháp trên để trang trí hoa văn.

Khát vọng bay lên

Trong số các cổ vật gốm Chu Đậu được trục vớt từ con tàu đắm cổ Cù Lao Chàm, có một số di vật vẽ hình ngựa kết hợp với các loại hoa văn khác.

Trên một chiếc đĩa men trắng hoa lam, ngựa được thể hiện theo lối tạo hình giản lược nhưng giàu sức gợi. Con ngựa được vẽ ở tư thế vận động mạnh, thân xoay theo đường cong tròn của lòng đĩa, tạo nên cảm giác chuyển động liên tục. Các nét vẽ phóng bút thể hiện rõ tinh thần ngẫu hứng của người nghệ nhân. Không gian xung quanh ngựa được điểm xuyết bằng những đám mây xoắn và đồ án tròn nhỏ, vừa tạo nhịp điệu thị giác, vừa làm nổi bật sự vận động, thể hiện ngựa đang phi trong mây (H1).

Trên một chiếc đĩa men nhiều màu, hình tượng ngựa được xử lý công phu. Con ngựa có thân hình khỏe khoắn, các khối cơ được gợi tả bằng những đường viền mềm và hệ thống chấm dày đặc trên mình ngựa, vừa tạo cảm giác chuyển động, vừa tăng hiệu quả trang trí bề mặt. Về mặt bố cục, ngựa đặt ở trung tâm đĩa là trục thẩm mỹ, kết nối các yếu tố mây, lửa và hoa văn viền quanh, thể hiện trình độ cao trong việc thể hiện ý tưởng trang trí và tư duy biểu tượng của nghệ thuật gốm Chu Đậu (H2).

Ở giữa một chiếc đĩa men trắng hoa lam, người nghệ sĩ dân gian vẽ một con ngựa đang sải vó phi nước đại, bao quanh ngựa là những đám mây cách điệu hình đao lửa. Nét độc đáo ở đây là đám mây đao lửa ôm lấy phần cổ và bay ra phía sau giống như đôi cánh ngắn, cổ ngựa vươn cao, động tác toàn thân như đang chuyển theo vòng tròn (H3).

Trên một chiếc đĩa lớn, men nhiều màu, vành đĩa tạo hình cánh sen, giữa lòng đĩa thể hiện một con ngựa có cánh dài đang tung vó bay trong mây. Ngựa và các đám mây được bố cục theo dạng tròn, đầu ngựa vươn cao, nét phóng bút nhẹ nhàng khiến bức vẽ ngựa trở nên linh hoạt hơn, khiến người xem có thể hình dung ngựa đang chuyển động theo vòng tròn trên bầu trời (H4).

Có thể khẳng định, nghệ thuật vẽ ngựa trên gốm Chu Đậu là sự kết tinh của tay nghề tạo hình điêu luyện, tư duy biểu tượng sâu sắc và tinh thần sáng tạo dân gian phóng khoáng. Thông qua hình tượng ngựa, người nghệ nhân đã gửi gắm quan niệm về sức sống, về sự vận động của vũ trụ và khát vọng bay bổng của con người. Chính điều đó làm nên giá trị độc đáo của hình tượng ngựa trên gốm Chu Đậu trong dòng chảy mỹ thuật cổ Việt Nam.