Trong số 7 danh nhân Việt Nam đã được UNESCO vinh danh (Nguyễn Trãi, Hồ Chí Minh, Nguyễn Du, Chu Văn An, Nguyễn Đình Chiểu, Hồ Xuân Hương và Lê Hữu Trác), chỉ có Lê Hữu Trác là được vinh danh với tư cách thầy thuốc.
Ngày 21/11/2023 ở thủ đô Paris nước Pháp, tại phiên họp lần thứ 42, Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp quốc (UNESCO) đã thông qua nghị quyết phê chuẩn danh sách các Danh nhân văn hóa và sự kiện lịch sử niên khóa 2023-2024, trong đó có danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724-1791) của Việt Nam, đúng dịp kỷ niệm 300 năm năm sinh của ông (1724-2024).
Di sản học thuật
Cũng như nhiều địa phương trong cả nước, Đà Nẵng sớm vinh danh y tổ - ông tổ của nghề y - Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Theo Lương y Phan Công Tuấn, Chủ tịch Hội Dược liệu thành phố Đà Nẵng, từ đầu năm 1956, các thầy thuốc Đông y ở đất Quảng do Lương y Lương Trọng Hối đứng đầu đã vận động những người hành nghề Đông y ở đất Quảng đóng góp mua đất xây dựng nhà thờ Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác ở Ngã ba Cai Lang - tại địa điểm số 10 đường Điện Biên Phủ, phường Chính Gián, quận Thanh Khê (nay thuộc phường Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng).
Đông y sĩ Nguyễn Mẫn còn soạn bài Văn tế Y tổ Hải Thượng Lãn Ông với nhiều từ ngữ là tên các vị thuốc, đọc lần đầu trong lễ tế ngày 24/2/1956 và đăng trong cuốn sách Thương hàn trị liệu của Lương Trọng Hối do Tỉnh hội Quảng Nam Đà Nẵng (thuộc Tổng chi Trung Phần, Hội Y Dược Việt Nam) xuất bản năm 1958. Theo nhà nghiên cứu Phạm Phước Tịnh trong một bài viết đăng trên Nghiên cứu Lịch sử xứ Quảng số 5, năm 2014, ở Hội An, hầu hết tiệm thuốc người Việt đều thờ y tổ Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.
Đặc biệt di sản học thuật quan trọng của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là bộ sách chữ Hán Tân thuyên Hải Thượng y tôn tâm lĩnh toàn trật 28 tập, 66 quyển khắc in lần đầu năm Ất Dậu 1885 (Đường Mi Vũ Xuân Hiên bái đề, Bắc Ninh tỉnh Từ Sơn phủ Võ Giàng huyện Đại Tráng xã Đồng Nhân tự Trụ trì Thích Thanh Cao hiệu khắc bái dẫn). Bộ sách được một thầy thuốc ở Bệnh viện Y học cổ truyền Đà Nẵng lưu trữ đầy đủ nguyên bản (mộc bản gốc và duy nhất của bộ sách này đang được lưu trữ tại Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2021).
Trong bài Văn tế Y tổ Hải Thượng Lãn Ông - đã được Lương y Phan Công Tuấn giới thiệu toàn văn trong kỷ yếu Hội thảo Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác: Thân thế, sự nghiệp và tầm ảnh hưởng do Bộ Y tế phối hợp UBND hai tỉnh Hưng Yên và Hà Tĩnh tổ chức tại Hà Nội hồi tháng 8/2022 - Đông y sĩ Nguyễn Mẫn nhấn mạnh về đóng góp của Lê Hữu Trác qua bộ sách chuyên khảo “để đời” này: “Muốn y khoa tục đoạn kế truyền, mười chín năm nghiên cứu nhọc nhằn, viết toàn bộ Y Tôn Tâm Lĩnh”.
Tên đường, tên người và tầm vóc một bậc y tổ
Từ năm 1994, HĐND tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng đã đặt tên đường Lê Hữu Trác trên địa bàn khu vực III thành phố Đà Nẵng (nay thuộc phường An Hải, thành phố Đà Nẵng). Gần 20 năm sau, HĐND thành phố Đà Nẵng đã đặt tiếp tên đường Lê Hữu Trác cho đoạn đường dài 100m từ đường An Hải Đông 1 đến giáp kiệt 209 Nguyễn Văn Thoại (theo Nghị quyết số 92/2022/NQ-HĐND ngày 15/12/2022).
Năm 2011, HĐND tỉnh Quảng Nam ban hành Nghị quyết số 29/2011/NQ-HĐND ngày 9/1/2011 tiếp tục đặt tên Lê Hữu Trác cho một con đường dài 104m ở thị trấn Vĩnh Điện, huyện Điện Bàn (nay thuộc phường Điện Bàn, thành phố Đà Nẵng). Ngoài ra ở thị trấn Khâm Dức huyện Phước Sơn (nay thuộc xã Khâm Đức, thành phố Đà Nẵng) cũng có một con đường mang tên Lê Hữu Trác…
Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là danh y, đồng thời cũng là nhà văn với tập bút ký chữ Hán nhan đề Thượng kinh ký sự/ Ký sự lên kinh được công bố như một phụ lục của cuốn sách y học Tân thuyên Hải Thượng y tôn tâm lĩnh toàn trật nêu trên, kể lại chuyến đi của Lê Hữu Trác từ quê ngoại ở xã Quang Diệm, huyện Hương Sơn (nay thuộc xã Sơn Giang) tỉnh Hà Tĩnh ra kinh đô Thăng Long để chữa bệnh cho chúa Trịnh Sâm và Đông cung thế tử Trịnh Cán.
Các thế hệ học sinh lớp 11 ở Đà Nẵng - và không chỉ Đà Nẵng - sau ngày đất nước thống nhất đều được học đoạn văn Vào phủ chúa Trịnh trích từ tác phẩm văn chương phi hư cấu Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác và nhờ vậy đã sớm tiếp cận được y đức ngời sáng cùng tài năng chữa bệnh cứu người của thầy thuốc Hải Thượng Lãn Ông.
Không ít học sinh Đà Nẵng khi nghe giảng Vào phủ chúa Trịnh đã rất ấn tượng với hình tượng nhân vật Lê Hữu Trác bắt mạch và chỉ ra đúng căn-bệnh-nhà-giàu của Trịnh Cán: “Đó là vì thế tử ở trong chốn màn che trướng phủ, ăn quá no mặc quá ấm nên tạng phủ yếu đi” (bản dịch của Phan Võ). Đây không chỉ là một thông điệp về y lý - thiếu dinh dưỡng dễ sinh bệnh đã đành, thừa dinh dưỡng càng dễ sinh bệnh, mà còn là một thông điệp về đạo lý - đừng bất cập cũng đừng thái quá, trong cuộc sống phải luôn biết đủ biết dừng
