Người mẹ Bhnong...

Người mẹ trong kháng chiến

Giữa không gian văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Bhnong (Giẻ Triêng) được phục dựng tại ngày hội, qua từng thao tác cẩn trọng, tỉ mẩn của các nghệ nhân Hồ Văn Lạc, Hồ Văn Biết và Phạm Hoàng Lực (thôn 1, xã Phước Chánh), tác phẩm điêu khắc gỗ mang tên “Mẹ chờ cha về” dần thành hình trong ánh mắt dõi theo của du khách.

Tác phẩm khắc họa hình ảnh người mẹ Bhnong bồng con ngồi bên hiên nhà truyền thống, ánh mắt đong đầy niềm mong đợi, lặng lẽ dõi về phía núi xa rừng thẳm. Đứa con thơ được ôm trọn trong vòng tay người mẹ.

Tác phẩm là một hình tượng giàu cảm xúc, thể hiện tình mẫu tử thiêng liêng, tình nghĩa vợ chồng son sắt và đức hy sinh cao đẹp của người phụ nữ vùng cao. Phía sau hình tượng người mẹ trong tác phẩm, là một câu chuyện có thật diễn ra ngay mảnh đất quê hương Phước Chánh trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Theo chia sẻ của các nghệ nhân, năm 1968, chiến trường Khâm Đức - Ngok Tavak diễn ra những trận chiến vô cùng ác liệt. Nhiều người con của quê hương Phước Chánh đã chiến đấu, anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Tác phẩm điêu khắc được lấy nguyên mẫu câu chuyện của bà Hồ Thị Nhà, vợ liệt sĩ Hồ Văn Rim (thôn 1).

Ngày tiễn chồng lên đường làm nhiệm vụ, bà Nhà còn rất trẻ. Đứa con chưa biết gọi tiếng cha. Chiến tranh ngày càng khốc liệt, mỗi buổi chiều sau giờ lao động trên nương rẫy, bà Nhà bế con ngồi bên hiên nhà, hướng mắt về con đường mòn ghi dấu bước chân người chồng lên đường nhập ngũ.

Nhận giấy báo tin chồng hy sinh, bằng nghị lực phi thường của người phụ nữ, bà Nhà vượt lên nỗi đau, chăm lo lao động sản xuất, thay chồng nuôi con khôn lớn và góp sức gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Người mẹ trong tác phẩm “Mẹ chờ cha về” còn là biểu tượng chung của những người mẹ, người vợ Bhnong đã âm thầm chịu đựng mất mát, một lòng thủy chung son sắt, giữ lửa cho gia đình và trở thành chỗ dựa vững chắc của hậu phương trong năm tháng chiến tranh.

“Hình ảnh người mẹ ngồi bên hiên nhà chờ chồng, không chỉ là ký ức của một thời chiến tranh, mà là biểu tượng đẹp về tình yêu thương, lòng thủy chung và sức mạnh nội sinh bền bỉ của người phụ nữ Bhnong qua các thế hệ.

Thông qua tác phẩm “Mẹ chờ cha về”, chúng tôi muốn gửi đến thế hệ trẻ thông điệp về lòng biết ơn đối với các anh hùng liệt sĩ; sự tri ân sâu sắc đối với những người mẹ Việt Nam anh hùng, người phụ nữ Bhnong đã dành cả tuổi xuân để hy sinh, cống hiến cho gia đình, quê hương và đất nước”, nghệ nhân Hồ Văn Lạc chia sẻ.

Giữ ngọn lửa gia đình

Trong văn hóa truyền thống người Bhnong (Giẻ Triêng), người phụ nữ có vai trò cực kỳ quan trọng. Hình tượng người mẹ là trung tâm của sự tôn kính, gốc rễ để duy trì nòi giống và gìn giữ ngọn lửa gia đình. Với sự khéo léo của đôi tay, sử dụng các công cụ lao động truyền thống, nghệ nhân thôn 2 (xã Phước Chánh) tạc nên bức tượng gỗ “Người mẹ cho con bú” sinh động từ khúc gỗ nguyên khối, chuyển tải bài ca bất tận về tình yêu thương và sự sống.

Bức tượng khắc họa người phụ nữ Bhnong truyền thống với mái tóc búi cao sau gáy, thân hình trần hoặc quấn váy thổ cẩm đơn sơ. Tư thế ngồi hơi khom người, hai tay ôm chặt, nâng niu đứa con nhỏ vào lòng tạo nên một bố cục khép kín, che chở trọn vẹn, thể hiện sự gắn kết máu thịt không thể tách rời.

Theo lời nghệ nhân, bức tượng “Người mẹ cho con bú” thường đặt tại không gian nhà Rông (achhang) như một lời nhắn nhủ về sự tiếp nối liên tục của các thế hệ, sự tái sinh và trường tồn của sự sống. Hình ảnh này cũng được chạm khắc trên các cột chính của nhà Rông - trái tim của buôn làng - nhằm cầu mong sự che chở, ấm no cho toàn thể cộng đồng.

Giữa đại ngàn hoang sơ với nhiều hiểm nguy rình rập, cái ôm của người mẹ và dòng sữa lành là thành trì bảo vệ vững chắc nhất cho đứa trẻ. Đó là biểu tượng của sự hy sinh vô điều kiện. Nghệ nhân tạc bức tượng này với niềm tin tâm linh rằng dòng sữa ấy sẽ mang lại mưa thuận gió hòa, giúp hạt lúa trên rẫy nảy mầm, súc vật đầy đàn, buôn làng ngày càng phát triển.

Trong đời sống của người Bhnong, cây gỗ và rừng già là nguồn sống, nơi trú ngụ của các vị thần (Giàng). Nghệ thuật tạc tượng gỗ của họ không phục vụ mục đích thương mại mà gắn liền với không gian tâm linh và sinh hoạt cộng đồng. Tượng gỗ thường được tạc để trưng bày trong nhà Rông hoặc đặt quanh nhà mồ trong lễ bỏ mả. Người Bhnong quan niệm, cái chết không phải là kết thúc mà là sự bắt đầu của một cuộc sống mới ở thế giới bên kia.

Ông Nguyễn Quốc Kỷ, Phó Chủ tịch UBND xã Phước Chánh chia sẻ, hiện nay, không gian văn hóa cồng chiêng và nghệ thuật tạc tượng gỗ của người Bhnong đang đứng trước nguy cơ mai một. Việc bảo tồn, thấu hiểu và tôn vinh những tác phẩm tại ngày hội không chỉ là lưu giữ một pho tượng gỗ, mà chính là gìn giữ linh hồn, bản sắc và nhân sinh quan cao đẹp của đồng bào người Bhnong xã Phước Chánh.