Thế giới huyền ảo của tượng gỗ thiêng

Nền văn minh thảo mộc, thường có mối liên kết sâu thẳm với thế giới vừa hoan lạc, vừa thiêng liêng của rừng thẳm.

Di sản văn hóa

Nếu cồng chiêng được tôn vinh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, thì hệ thống tượng gỗ dân gian Tây Nguyên cũng được xem là di sản văn hóa vật thể không kém phần quan trọng trong đời sống của người bản địa. Đặc biệt là về mặt tâm linh.

Trong đó chủ yếu là hệ thống tượng nhà mồ và một số tượng thờ khác đặt ở nhà chung. Đó là thế giới của gỗ thiêng.

Nhưng, những biến đổi dữ dội trong mấy thập niên qua đã dẫn đến việc “thế giới rừng” ở Tây Nguyên không còn là rừng thiêng và đất rừng không còn là của kho vô tận để người bản địa dùng sống được theo cách sống như xưa của họ.

Cấu trúc buôn làng cơ bản và lâu đời của người Trường Sơn - Tây Nguyên cũng đã đến lúc phai nhạt dần theo cuộc sống mới. Nhất là ở những vùng giáp ranh đô thị hoặc nơi có hạ tầng giao thông đi lại dễ dàng. Rừng dần xa con người.

Những khu tượng mồ vừa linh thiêng vừa bí ẩn dưới bóng cây cổ thụ nằm bên cạnh mỗi làng, vốn có vị trí rất quan trọng trong đời sống tâm linh của đồng bào. Nhưng đồng thời do đặc tính riêng biệt của loại hình mà dẫn đến sự bảo lưu cũng rất mong manh trong nhịp sống hiện đại.

Trong các lễ tục của văn hóa tín ngưỡng dân gian Tây Nguyên thì lễ Pơ Thi, tức lễ bỏ mả là quan trọng nhất. Gỗ thiêng được dựng lên để bảo vệ cho người đã sang thế giới bên kia, mà cũng là của thế giới rừng thiêng.

Công việc đó là của một gia đình, nhưng lại có liên quan đến cả cộng đồng làng. Họ góp công, chia sẻ và cùng buồn vui với gia đình chủ lễ. Bữa ăn được kéo dài trong nhiều ngày, đám cúng được tấu lên trong cả sáng, tối.

Nhưng công phu nhất vẫn là công việc chế tác các tượng gỗ thiêng và dựng mồ. Vì đây là việc hệ trọng kết thúc một vòng đời. Một sự chia tay vĩnh viễn giữa người sống với người đã khuất.

Rừng vốn phủ kín phần lớn khu vực sinh sống của cư dân bản địa. Trong đó, cây rừng dù mảnh mai như tre nứa hay đồ sộ vững chắc như đại thụ đều tham dự ở cả hai chiều vật chất và tinh thần của con người.

Nhiều vật dụng thường nhật được chế tác từ cây rừng. Nhiều huyền thoại và thần thoại được sinh ra từ sự mơ tưởng huyền ảo ở chốn rừng xanh thâm u.

Từ huyền ảo rừng xanh đến nỗi lo mai một

Những quy kết về mỹ thuật gỗ dân gian của từng bộ phận người cư trú trên lãnh địa Trường Sơn - Tây Nguyên đều khá đa dạng và khác nhau. Nhưng chúng có chung một căn nguyên, một công năng giống nhau. Đó là sự tích hợp cả hai phần vật chất và tâm linh trong mỗi tác phẩm, làm biểu trưng cho từng quan niệm khá hồn nhiên của mỗi nhóm người.

Gỗ thiêng trong nhà chung của cộng đồng thường là biểu trưng của các quan niệm về cách ứng xử của con người với thế giới tự nhiên xung quanh, với công cụ sinh hoạt thường ngày của họ.

Giờ đây không còn nhiều khu tượng mồ vốn có từ chiếc nôi của một nền điêu khắc dân gian độc đáo, đậm chất văn minh thảo mộc. Gỗ không còn nhiều, cuộc sống mới của người bản địa dần xa lạ với rừng.

Một số nơi ở Gia Lai, Quảng Ngãi còn lưu giữ được hệ thống gỗ thiêng tượng mồ và tượng thờ trong các buôn làng vùng sâu. Còn các vùng gần thị tứ thì hầu như hoàn toàn không còn nữa.

Nhưng sự mất dần đi và phai lạt dần nền mỹ thuật dân gian độc đáo này lại chính là từ bản thân chủ nhân của nó. Cũng bằng những công cụ chế tác cực kỳ thô sơ, rìu, rựa như đã có từ hàng ngàn năm nay, nhưng tâm thế và sự tinh xảo của người nghệ sĩ dân gian đã bị thoái hóa nhiều so với trước.

Thế giới huyền ảo của tượng gỗ thiêng được cộng hưởng với các lễ tiết còn in đậm dấu vết cổ sơ trong lễ Pơ Thi đã tạo nên một không gian văn hóa tâm linh rất đặc thù với thiên nhiên rừng Tây Nguyên. Sự chia tay giữa hai cõi sống - chết, sáng - tối vừa nhuốm màu sắc sầu não ly biệt, vừa như chất men hứng khởi trong niềm hoan lạc.

Thế giới huyền ảo của tượng gỗ thiêng thực ra chỉ tồn tại trong một thời gian nhất định trong rừng, rồi mục đi và biến mất theo linh hồn người đã khuất.

Nhưng, tùy vào mỗi hoàn cảnh sống của từng thời kỳ mà nó phản ảnh trên tác phẩm. Như một sự nối đuôi nhau ghi lại ký ức của lịch sử, bằng cách này hay cách khác trong tâm thế người bản địa.

Đây đó trên các đô thị Tây Nguyên cũng đã xuất hiện các vật phẩm mỹ nghệ làm lưu niệm, được vận dụng theo phong cách và cảm xúc từ tượng gỗ thiêng truyền thống của người bản địa. Cái đẹp của nó được lan tỏa ra bên ngoài thế giới rừng tự nhiên, vốn không còn nhiều và không còn nguyên vẹn sự huyền bí hư ảo như trước.

Trong thế giới huyền ảo của rừng, của cuộc sống dựa vào rừng xanh, một thứ niềm tin mặc nhiên rằng, con người là một phần của rừng. Hay nói cách khác là rừng ở ngay trong con người của họ, trong mọi ứng xử với thế giới cây cỏ xung quanh.

Liệu còn bao lâu nữa thì tượng gỗ thiêng sẽ bị biến mất trên một vùng văn hóa giàu bản sắc như Trường Sơn - Tây Nguyên?