Tia laser “hồi sinh” những kiệt tác bị thời gian lãng quên

Theo AP, việc sử dụng tia laser trong bảo tồn nghệ thuật không phải là sáng kiến mới hoàn toàn, nhiều trường hợp thực tiễn và nghiên cứu đã ghi nhận tính khả thi, lợi ích cũng như thách thức.

Ví dụ, tại Bảo tàng Anh, nhóm nghiên cứu thử nghiệm cả laser Nd:YAG và Er:YAG để loại bỏ bụi keo bám chặt trên các mẫu đá, thạch cao hoặc lớp sơn bề mặt. Kết quả cho thấy laser Er:YAG đặc biệt hữu hiệu với đá vôi, đá sa thạch và vữa sơn, khi được điều chỉnh thông số một cách cẩn trọng để tránh gây cháy, đổi màu hoặc tổn hại vật liệu gốc.

Tương tự, tại Bảo tàng The Met (Mỹ), trong khu The Cloisters, một số cột đá mái vòm từng chịu lớp vỏ đen do ô nhiễm môi trường được làm sạch bằng laser. Trong quá trình xử lý, các chuyên viên cân nhắc kỹ về bước sóng, chọn bước sóng hồng ngoại 1.064nm từ laser Nd:YAG vì nó có tính “tự giới hạn”: phần vật liệu đen hấp thu năng lượng và bị loại bỏ, trong khi phần đá nền phản xạ ít năng lượng nên gần như không bị ảnh hưởng mạnh.

Công ty Light for Art (thuộc tập đoàn El.En của Ý) là một trong các đơn vị thiết kế và sản xuất hệ thống laser chuyên dụng cho phục hồi di sản văn hóa. Trang web của họ cho biết hệ thống như Eos Combo, “active fiber” hoặc các phiên bản Er:YAG, được thiết kế để đáp ứng các nhiệm vụ rất đa dạng, từ làm sạch đá, kim loại, đến các bề mặt sơn, gỗ hay thậm chí vật liệu thích nghi khác, với độ xâm lấn tối thiểu.

Một ví dụ cụ thể trong thực tế Pháp được AP đề cập là tác phẩm điêu khắc Ecce Homo thế kỷ 16, vốn bị lớp bồ hóng và chất ô nhiễm bám dày. Sau ba tháng xử lý laser rất cẩn trọng, những dấu vết màu sắc ban đầu được hé lộ, một minh chứng hùng hồn cho khả năng tái hiện phần bản sắc vốn có của tác phẩm mà không phá hủy lớp vật liệu gốc.

Cần nhấn mạnh rằng, việc lựa chọn loại laser (bóc tách hay không bóc tách), bước sóng, năng lượng xung, tần số và thời gian chiếu là vô cùng quan trọng. Nhưng nếu dùng sai thông số, có thể gây biến đổi hóa học hoặc đổi màu pigment.

Trên thực tế, khi thảo luận về các vấn đề thực tiễn khi dùng laser trên đá và các tác phẩm có sơn, các tác giả cho rằng laser với các xung cực ngắn có tiềm năng cao nhờ khả năng xóa lớp bẩn rất chọn lọc, giảm thiểu sự lan truyền nhiệt và tổn hại vùng lân cận.

Tại Pháp, lịch sử áp dụng laser trong phục hồi cổ vật cũng có từ những năm 1990. Theo Bromblet và cộng sự (2003), lần đầu tiên việc làm sạch bằng laser được áp dụng trên các tác phẩm ở cổng phía nam mặt chính của nhà thờ Amiens (1993 - 1995).

Cũng phải nhìn nhận giới hạn của công nghệ này: không phải mọi tác phẩm đều phù hợp cho xử lý laser. Trong số gần 30 tác phẩm điêu khắc đang được phục chế tại Louvre, chỉ khoảng một phần ba sử dụng laser; số còn lại vẫn cần áp dụng phương pháp cơ học hoặc hóa học truyền thống để tránh nguy cơ tổn hại.

Có thể nói, việc ứng dụng tia laser, từ lĩnh vực chăm sóc da sang bảo tồn nghệ thuật, là một ví dụ thú vị về sự giao thoa giữa khoa học vật liệu, quang học và lịch sử văn hóa. Khi được vận dụng đúng cách - lựa chọn thiết bị phù hợp, kiểm soát bước sóng và năng lượng - laser có thể trở thành “cứu cánh” cho nhiều tác phẩm quan trọng, giúp các chuyên gia phục hồi khôi phục phần “hồn” cốt của nó mà không xâm phạm chất liệu vốn có.