Từng bước phát triển thị trường điện cạnh tranh

Xu thế tất yếu

Theo Bộ Công Thương, mặc dù thị trường điện cạnh tranh ở nước ta đã vận hành được gần 14 năm ở các khâu phát điện và bán buôn điện, song vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế, bất cập, tỷ trọng nguồn điện tham gia trực tiếp vào thị trường điện cạnh tranh còn thấp và có xu hướng giảm, đặc biệt có nhiều nguồn điện không tham gia thị trường điện.

Thực tế này ảnh hưởng lớn đến mức độ cạnh tranh trên thị trường điện cũng như vấn đề vận hành tối ưu thị trường điện và hệ thống. Cơ bản tới nay, ở nước ta vẫn tồn tại mô hình một người mua duy nhất do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các tổng công ty vẫn phụ thuộc. Chính vì vậy, rất cần thiết bổ sung cơ chế phù hợp để tạo tín hiệu thu hút đầu tư và tham gia trực tiếp thị trường điện.

Riêng tại thành phố Đà Nẵng, theo Công ty Điện lực Đà Nẵng (PC Đà Nẵng) tính đến thời điểm này, có gần 90.000 khách hàng đang sử dụng nguồn điện do đơn vị cung cấp, chiếm tỷ trọng lớn trên tổng số khách hàng đang sử dụng điện.

Ông Huỳnh Vương Hoài Vũ, Phó phòng Quản lý năng lượng (thuộc Sở Công Thương) cho hay, hiện nay trên thị trường điện, ở khâu phát điện, EVN không còn giữ vai trò độc quyền. Các nhà máy, đơn vị trực thuộc EVN và các tổng công ty phát điện chỉ sản xuất khoảng 42% tổng sản lượng điện toàn quốc, còn lại là do các nhà máy ngoài EVN sản xuất.

Tuy nhiên, ở khâu phân phối và bán lẻ, EVN gần như nắm vai trò độc quyền, khi chiếm tới hơn 90% thị phần. Như vậy, EVN gần như là người mua duy nhất nên ảnh hưởng đến toàn bộ việc vận hành thị trường điện cạnh tranh, dẫn tới thị trường điện còn nhiều bất cập.

Giải pháp và định hướng xóa bỏ độc quyền ngành điện được Bộ Công Thương đưa ra, đó là xóa bỏ mô hình một người mua bằng việc chấm dứt việc EVN giữ độc quyền hoàn toàn trong khâu mua bán điện khi thị trường vận hành đầy đủ.

Đồng thời, phân tách riêng biệt giữa bộ phận quản lý hạ tầng lưới điện truyền tải và bộ phận kinh doanh thương mại điện năng; thúc đẩy phát triển thị trường điện cạnh tranh từ bán buôn tiến tới bán lẻ, cho phép người dùng có quyền lựa chọn đơn vị cung cấp điện. Áp dụng các quy định mới về mua bán điện trực tiếp và điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu để thu hút nguồn lực xã hội hóa.

Trước thông tin Bộ Công Thương sẽ “mạnh tay” đối với việc phá thế độc quyền điện, ông Phạm Bắc Bình, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Đà Nẵng cho hay, đây là tín hiệu tích cực nhằm góp phần quan trọng minh bạch hóa thị trường mua bán điện; mở ra cơ hội cho khối tư nhân tham gia đầu tư cũng như khuyến khích phát huy vai trò trách nhiệm ngày càng sâu rộng hơn vào một trong những vấn đề quan trọng của quốc gia, đó là an ninh năng lượng.

Bên cạnh đó, việc phá vỡ thế độc quyền về bán buôn điện sẽ đem lại những thuận lợi và lợi thế cho người dân, doanh nghiệp khi có thêm nhiều lựa chọn những nguồn cung ứng điện với chi phí thấp nhưng được thụ hưởng nhiều ưu đãi đi kèm cùng chính sách chăm sóc khách hàng hấp dẫn.

Hy vọng sử dụng điện với giá thấp

Ông Nguyễn Tiến Quang, Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, Chi nhánh miền Trung - Tây Nguyên cho rằng, với động thái quyết liệt này của Bộ Công Thương, thị trường điện ở Việt Nam sẽ tăng tính cạnh tranh, tăng quyền để người tiêu dùng cũng như các đơn vị sản xuất lựa chọn đơn vị cung cấp nhằm tiến tới xóa bỏ độc quyền.

Hiện nay, xu thế sử dụng năng lượng xanh nhằm trung hòa carbon, hướng tới phát triển bền vững đang được tuyên truyền rộng rãi và thu hút nhiều doanh nghiệp sản xuất áp dụng. Muốn thúc đẩy chuyển đổi năng lượng thành công cần hình thành một thị trường điện cạnh tranh thực chất, với giá điện được xây dựng linh hoạt, phản ánh đúng chi phí, tín hiệu thị trường cũng như khả năng chi trả của nền kinh tế.

Việc vẫn còn phụ thuộc vào một người mua duy nhất EVN như hiện nay cho thấy thị trường điện ở nước ta phát triển chưa đầy đủ; các mô hình sử dụng điện hiệu quả như điện năng lượng mặt trời, điện áp mái công nghiệp vẫn chỉ ở giai đoạn thí điểm, thiếu khung pháp lý rõ ràng.

Bởi lẽ, bảo đảm môi trường pháp lý ổn định và công khai là yếu tố then chốt để khu vực tư nhân yên tâm đầu tư vào lĩnh vực năng lượng. Qua đó sẽ góp phần đáp ứng nhu cầu điện năng gia tăng, phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số giai đoạn 2026 - 2030 của nước ta nói chung, các địa phương như Đà Nẵng nói riêng, cũng như thực hiện thành công các mục tiêu phát triển khác.

Cũng theo ông Nguyễn Tiến Quang, trên thực tế, phần lớn doanh nghiệp tư nhân ở nước ta là doanh nghiệp vừa và nhỏ nên cần triển khai các chương trình hỗ trợ đối tượng doanh nghiệp này xây dựng chiến lược phát triển bền vững theo tiêu chuẩn ESG (môi trường - xã hội - quản trị) nhằm giúp họ tiếp cận tín dụng xanh, nâng cao năng lực kỹ thuật và đào tạo nguồn nhân lực phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế carbon thấp và đủ năng lực tham gia sâu vào chuỗi cung ứng điện khi thị trường đã rộng mở.

“Việc phát triển thị trường điện cạnh tranh trên cơ sở cải cách cơ chế giá điện là yêu cầu và xu thế tất yếu, khách quan nhằm tháo gỡ các “điểm nghẽn” về an ninh năng lượng, tạo động lực thúc đẩy phát triển năng lượng an toàn, bền vững”, ông Nguyễn Tiến Quang đề cập.

Về phía người dân, một thị trường bán buôn điện không còn ở thế độc quyền sẽ mang lại những quyền lợi thiết thực khi họ có quyền lựa chọn nhà cung ứng với mức giá hợp lý.

Bà Mai Thị Diễm Hoàng (cán bộ hưu trí ở đường Tiểu La, phường Hòa Cường) bày tỏ: “Hy vọng với chính sách mới, người dân chúng tôi sẽ được sử dụng điện với giá thấp hơn cũng như không còn nỗi lo giá điện tăng cao mỗi khi đến mùa nắng nóng cao điểm hằng năm”.

Theo Bộ Công Thương, lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam được chia thành ba cấp độ theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ và định hướng của Bộ Công Thương, tiến từ độc quyền sang vận hành theo cơ chế thị trường có sự điều tiết.