Tuổi thọ toàn cầu tăng, tuy nhiên ẩn sau bức tranh phục hồi đó là nhiều nghịch lý đáng báo động.
Theo nghiên cứu mới của Viện Đo lường và Đánh giá Sức khỏe (IHME), Đại học Y Washington (Mỹ), đăng trên tạp chí The Lancet, tuổi thọ trung bình toàn cầu năm 2023 trở lại mức trước Covid-19: 76,3 năm với nữ và 71,5 năm với nam. So với năm 1950, con người hiện sống lâu hơn khoảng 20 năm.
Toàn bộ 204 quốc gia và vùng lãnh thổ được khảo sát đều ghi nhận mức giảm tử vong, phản ánh tiến bộ vượt bậc của y học, công nghệ và chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nhiều bệnh hiểm nghèo từng được xem là “án tử” nay được chữa khỏi, khiến tuổi thọ trung bình tăng.
Covid-19, từng là nguyên nhân tử vong hàng đầu nay tụt xuống hạng 20. Thay vào đó, bệnh tim và đột quỵ chiếm vị trí dẫn đầu. Sự thay đổi này bộc lộ xu hướng dài hạn khi nhân loại đang chuyển từ cuộc chiến với bệnh truyền nhiễm sang bệnh mạn tính có liên quan mật thiết đến phương thức sinh hoạt thời hiện đại. Do đó, mặc dù tuổi thọ tăng lên nhưng số năm sống khỏe mạnh chưa chắc tăng theo, thậm chí còn giảm đi.
Hiện, 2/3 số ca tử vong toàn cầu bắt nguồn từ bệnh không lây nhiễm. Tỷ lệ tử vong do bệnh tiểu đường, suy thận mạn và Alzheimer tăng nhanh. Đáng chú ý, số ca ung thư mới toàn cầu có thể tăng hơn 60% lên 30,5 triệu ca vào năm 2050, nếu không có biện pháp ứng phó quyết liệt và đầu tư thích đáng.
“Dân số già hóa nhanh chóng, cùng những yếu tố nguy cơ mới mở ra kỷ nguyên thách thức mới cho sức khỏe toàn cầu”, CNN dẫn nhận định của Giám đốc IHME, Tiến sĩ Christopher Murray.
Theo IHME, gần một nửa gánh nặng bệnh tật toàn cầu có thể phòng ngừa nếu kiểm soát hiệu quả các yếu tố nguy cơ có tác động lớn nhất như huyết áp cao, hút thuốc, cholesterol cao, tiểu đường và béo phì.
Ô nhiễm môi trường vẫn là bóng đen dai dẳng với bụi mịn PM2.5, phơi nhiễm chì, hay nước và thực phẩm không an toàn tiếp tục cướp đi hàng triệu sinh mạng mỗi năm.
Sức khỏe tâm thần cũng nổi lên như “đại dịch thầm lặng” khi lo âu, trầm cảm lan rộng hậu Covid-19.
Nếu người già đang sống thọ hơn, thì ngược lại, tỷ lệ tử vong ở nhóm 5 - 39 tuổi tăng lên ở nhiều khu vực, phơi bày khoảng trống đáng lo trong hệ thống y tế toàn cầu. The IHME, Bắc Mỹ ghi nhận mức tăng cao nhất trong nhóm 20-39 tuổi, chủ yếu do sử dụng ma túy quá liều và lạm dụng rượu..., những “căn bệnh xã hội” phản chiếu sự mất cân bằng trong đời sống tinh thần hiện đại.
Ở Đông Âu và khu vực Caribbean, tỷ lệ tử vong tăng đáng kể trong nhóm 5-19 tuổi, trong khi tại châu Phi cận Sahara, trẻ em và thanh thiếu niên phải đối mặt với tỷ lệ tử vong cao do bệnh truyền nhiễm và các tai nạn ngoài ý muốn.
Ở nhóm 5-14 tuổi, thiếu sắt là yếu tố rủi ro hàng đầu; kế đến là nước, vệ sinh và dinh dưỡng không an toàn. Ở độ tuổi 15-49, những nguy cơ chính là tai nạn lao động, béo phì, huyết áp cao và hút thuốc.
Sự chênh lệch về tuổi thọ giữa các khu vực vẫn như vết rạn khó hàn gắn nhanh khi người dân ở các nước giàu sống trung bình 83 năm, trong khi tại châu Phi cận Sahara, con số này chỉ 62 năm.
Giới chuyên gia cảnh báo, hàng chục năm nỗ lực thu hẹp bất bình đẳng y tế đang có nguy cơ bị đảo ngược. Việc cắt giảm nguồn tài trợ toàn cầu có thể khiến các quốc gia thu nhập thấp rơi vào tình thế mong manh hơn bao giờ hết, khi khoảng cách về khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe ngày càng lớn.
Nghiên cứu trên là hồi chuông cảnh tỉnh, nhấn mạnh sự cấp thiết phải xây dựng chiến lược sức khỏe thế hệ mới, lấy con người làm trung tâm, chú trọng phòng ngừa, cân bằng giữa thể chất và tinh thần, đồng thời thu hẹp bất bình đẳng trong tiếp cận y tế giữa các quốc gia.
Điều đó đòi hỏi chính phủ không chỉ đầu tư vào bệnh viện và vắc-xin, mà còn vào giáo dục sức khỏe, dinh dưỡng học đường, môi trường sạch và các chương trình hỗ trợ tâm lý cộng đồng. Bởi lẽ, mục tiêu cuối cùng của phát triển không chỉ là kéo dài tuổi thọ, mà là đảm bảo mọi người, ở mọi lứa tuổi, đều có cơ hội sống cuộc đời khỏe mạnh và có ý nghĩa.
