Vọng âm...một thuở gian lao

Dưới tấm biển “Tỉnh Quảng Nam - Trung tâm cải huấn”, cánh cổng dần hé mở. Đứng trưa, anh Toàn - nhân viên của Trung tâm Quản lý Bảo tồn di sản văn hóa Hội An nói, có những ngày say theo chân khách mà quên cả giờ trưa.

Những bước chân trở về

Vẫn ẩm mùi rêu phong, dẫu tháng bảy âm lịch nóng gay gắt. Nắng rót xuống từng mảng tường rêu xám xịt.

Những tưởng nếu cất được tiếng của thời gian, thì gạch ngói nơi này có khi còn nặng nề ám chuyện của nửa thế kỷ thăng trầm. Những bậc tam cấp gồ ghề dẫn lối vào khu giam giữ - nơi từng chứng kiến hàng ngàn phận người bị xiềng xích.

Giữa bóng nắng trời trưa, có những câu chuyện được kể lại. Nỗi đau, mà tựa hồ nhẹ như thinh không.

Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Võ Thị Hóa, năm nay đã ngoài 70 tuổi. Hạnh ngộ của những cựu nữ tù nhân ở nhà lao Hội An năm xưa, là muôn vàn câu chuyện có đớn đau, mất mát, có máu và nước mắt, nhưng lại gói trong những gương mặt phẳng lặng.

Cũng phải, vì đã trải những cuộc trần ai, đã qua những cuộc tranh đấu chọc trời khuấy nước, đã quyết tử trong những thời khắc lịch sử, thì có chuyện gì bây giờ làm họ phải xôn xao được nữa.

Bà Hóa kể, chị em nữ ở nhà lao Hội An chịu rất nhiều đòn roi khắc nghiệt. Có những bữa địch trói tay, mắt bị bịt kín, toàn người bị chúng đá, đạp, dùng roi tre quất tới tấp làm da thịt rách tước, máu me dầm dề...

Người hướng dẫn mở cho chúng tôi xem một đoạn phim về cuộc hội ngộ đặc biệt, trước khi di tích nhà lao Hội An mở cửa đón khách. Bộ phim tài liệu “Bản hùng ca tiếp nối” của đồng nghiệp Đài Phát thanh - Truyền hình Quảng Nam (cũ) đã kịp ghi lại khoảnh khắc những cựu tù từng bị giam giữ tại đây về thăm chốn cũ.

Những thước phim ghi lại bước chân chậm rãi của những người đã kinh qua bao trận giày xéo của quân địch. Có người cần con cháu dìu từng bước. Ánh mắt hướng về những song sắt cũ kỹ, bức tường dày đặc dấu đạn và căn phòng giam chật hẹp tối tăm.

Người chiến sĩ mái tóc bạc trắng, bùi ngùi đặt bàn tay run rẩy lên lớp tường loang lổ vết vôi của phòng biệt giam xà lim. Nước mắt lặng lẽ chảy xuống gò má, như chạm lại ký ức những ngày tháng tù đày khốc liệt.

Xà lim là phép thử của lòng trung thành, khi diễn ra những đòn tra tấn kinh khiếp như thời trung cổ.

Ông Nguyễn Hữu Phước (phường Điện Bàn Đông) nói, ngoài chuyện bị địch đánh đập, tra tấn đủ kiểu thì điều kiện vệ sinh bê bết khiến cơ thể tù nhân đầy vết ghẻ lở.

Những lời kể bật ra, lẫn trong tiếng gió rít qua khung cửa sắt hoen gỉ... Nhưng trong ký ức họ, nhà lao không chỉ là nơi giam giữ, mà còn là trường học của ý chí.

Giữa đòn roi, tra tấn, vẫn vang vọng tiếng thơ chép vội trên manh giấy vụn, những bài ca cách mạng khe khẽ cất lên. Niềm tin được nhen lên, và trong các căn buồng chật hẹp, các lớp học về lòng trung kiên hình thành.

Chạm vào lịch sử

Năm 2023, di tích nhà lao Hội An (tọa lạc ở phường Hội An) chính thức mở cửa đón khách sau thời gian tôn tạo, trùng tu.

Theo hồ sơ di tích của Trung tâm Quản lý và Bảo tồn di sản Hội An, tháng 6/1960, chính quyền Mỹ - Diệm ở Quảng Nam đã xây dựng mới nhà lao Hội An ở vị trí hiện nay và sử dụng đến tháng 3/1975.

Nhà lao Hội An tên thường gọi là nhà lao Xóm Mới, lao xá Hội An, Trung tâm cải huấn Quảng Nam, thuộc hệ thống chuỗi các nhà lao đế quốc. Đây cũng là nhà lao cuối cùng mà chính quyền thực dân, đế quốc lập nên ở Hội An để giam cầm cán bộ, chiến sĩ và đồng bào yêu nước ở Quảng Nam, Đà Nẵng.

Nơi đây đã ghi dấu những chiến tích lẫy lừng của quân và dân Hội An. Đêm 14 rạng sáng 15/7/1967, bằng sự quả cảm, thông minh, kết hợp cả 3 mặt trận chính trị, binh vận, quân sự, lực lượng ta đã tiêu diệt toàn bộ hệ thống phòng thủ kiên cố, giải phóng hơn 1.200 đồng bào, chiến sĩ bị giam cầm, bổ sung một nguồn cán bộ quan trọng tiếp tục tham gia lãnh đạo phong trào cách mạng của các địa phương, đơn vị trong toàn tỉnh.

Chiều tối ngày 27/3/1975, quân và dân Hội An một lần nữa nhanh chóng chiếm lĩnh, giải phóng nhà lao Hội An, góp phần làm nên chiến dịch mùa xuân toàn thắng.

Năm 2007, nhà lao Hội An được công nhận di tích cấp tỉnh. Năm 2012, Quảng Nam chính thức khởi công dự án tu bổ, tôn tạo di tích nhằm phục hồi, chống xuống cấp các hạng mục, hướng đến phát huy giá trị của di tích.

Tại không gian này, hội trường được cải tạo thành phòng trưng bày, giới thiệu tổng quan về di tích các nhà lao thời thực dân, đế quốc ở Hội An với hơn 200 hình ảnh, tư liệu, hiện vật được trưng bày qua các chủ đề.

Từ lịch sử hình thành các nhà lao, tội ác của địch đến cuộc sống sinh hoạt và hoạt động đấu tranh của đồng bào và chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày tại nhà lao Hội An...

Tôi giở cuốn sổ lưu niệm ghi lại cảm nghĩ của những du khách từng ghé thăm nơi này. Có rất nhiều bút tích của những cựu tù nhân từng bị giam giữ ở đây. Và cũng rất nhiều niềm khâm phục của người trẻ, hay các du khách nước ngoài.

Cle Atagana, người New Zealand viết: “Không một lời nào có thể diễn tả được cảm giác nặng nề khi bước qua những cánh cửa. Xin cảm ơn vì đã gìn giữ di tích này để chúng tôi được tham quan. Việc để mọi người biết về lịch sử là vô cùng quan trọng và không thể bị lãng quên...”.

Những mảng ghép về lý tưởng

Khát vọng tự do là chủ đề của rất nhiều cuộc trưng bày diễn ra tại không gian di tích nhà lao Hội An với sự phối hợp của các di tích nhà lao trên toàn quốc như nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt, nhà tù Hỏa Lò, nhà tù Côn Đảo...

Hồi tháng 5 này, tại không gian di tích nhà lao Hội An, một cuộc trưng bày triển lãm chủ đề “Di tích quốc gia nhà lao thiếu nhi Đà Lạt - Địa chỉ đỏ trên thành phố hoa” được tổ chức. Và người ta nhìn thấy rất nhiều người lính già tìm về ôn lại chuyện xưa với đồng đội của thuở gian lao.

Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt ra đời dưới sự chỉ huy trực tiếp của Tổng nha Cảnh sát Sài Gòn. Chúng dựng nhà lao này với ý đồ “ly gián” thiếu nhi cách mạng khỏi sự dìu dắt của những tù nhân chính trị dày dạn kinh nghiệm đấu tranh.

Bắt đầu từ tháng 4/1971, chúng tiến hành chuyển tù thiếu nhi cách mạng từ các nhà lao miền Nam về nhà lao Thiếu nhi Đà Lạt. Đầu tiên là chuyển tù thiếu nhi từ Kho Đạn (Đà Nẵng) rồi đến tù thiếu nhi Hội An, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Bến Tre, Chí Hòa, Côn Đảo, Thủ Đức, Tân Hiệp… về nơi này. Đây cũng là nơi tra khảo khốc liệt, không khác gì nhà lao Hội An.

Trong số những người từng bị giam cầm từ nhà lao Hội An sau đó chuyển đến nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, có nữ anh hùng Võ Thị Hóa. Giờ đây, nhiều hiện vật thêu, may trong thời gian bị giam giữ tại Đà Lạt của bà được lưu giữ và trưng bày tại di tích này.

Bà nói, thời gian ở trong lao tù, ngoài những lúc bị địch tra tấn, bà hay cùng mọi người hát ca, thêu đan, may vá. Trên vỏ gối, khăn tay hay trên ba lô đều thêu chữ “hướng về đất Cẩm tôi mơ”.

Những cái tên như Nguyễn Văn Thu, Hoàng Ngọc Thanh, Huỳnh Văn Thanh... là những người từng bị giam giữ ở nhiều nơi. Ở nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, họ chịu xiềng xích, tra tấn không khác gì ở nhà lao Hội An.

Nhưng sự gan góc, tinh thần người chiến sĩ cách mạng, dầu ở tuổi nào, vẫn “là chông, là kiếm”, để chiến đấu vì nền hòa bình.

Nhiều tuổi thanh xuân mãi mãi nằm lại trong các gian phòng của những “địa ngục” nửa thế kỷ trước. Lịch sử được làm nên từ những người đã hy sinh, từ bao mất mát, từ khát vọng sống công bằng cho triệu lớp người sau.

Tôi đứng lặng trước tấm bảng “dãy nhà giam nữ” của nhà lao Hội An. Phía trước dãy nhà, gốc cây bàng im lìm phủ bóng. Tôi hít thở thật sâu, lắng xem thời gian liệu có xua đi được tịch mịch chốn này.

Hình như, có tiếng vọng lại vô thường...