Có những miền đất mà chỉ cần nhắc tên thôi đã gợi lên trong lòng người bao lớp khói sương huyền thoại. Cheo Reo, thung lũng nằm giữa những dãy núi trập trùng chính là một miền đất như thế.
Nơi đây từng vang bóng những vua Lửa với quyền uy siêu nhiên, nơi thanh gươm thần được cất giữ như linh khí tối thượng của núi rừng, nơi lời khấn nguyện có thể cầu đảo đem mưa chống hạn. Trong dòng chảy của sông Ayun, trong gió từ đèo Tô Na đến Chư Sê, vẫn còn vọng lại dư âm của những khúc kinh cầu mưa, đưa con người về với một thế giới nửa thực nửa mộng, giữa đời sống và huyền thoại.
Thung lũng Cheo Reo nằm giữa đèo Tona, ở phía Đông Nam và đèo Chư Sê về hướng Tây Bắc. Từ nguyên của địa danh Cheo Reo bắt nguồn từ tên hai anh em Chu và Ch’reo. Chu thì giỏi xử kiện, còn Ch’reo thì giỏi săn bắn. Họ là những thủ lĩnh rất có uy tín với người Gia Rai trong vùng.
Địa vực Cheo Reo có dòng Ayun, một nhánh quan trọng hữu ngạn sông Ba, con sông dài nhất Trung Bộ, vốn là một không gian cư trú của các Pơtao Apui suốt nhiều thế kỷ.
Uy lực của các vị thần này không chỉ nằm gọn trong thung lũng các con sông Ayun Krong Yapa mà còn sang cả các nước lân bang. Dòng Ayun chảy giữa thung lũng Cheo Reo, vốn gắn liền với hiện tượng văn hóa, lịch sử vua Nước, vua Lửa.
Trong hệ thống đức tin vạn vật hữu linh hay chủ nghĩa đa thần trong văn hóa Trường Sơn Tây Nguyên thì hiện tượng văn hóa lịch sử thần Gươm gắn liền với vua Lửa có vị trí nổi trội trong tộc người Gia Rai và từng có ảnh hưởng rất lớn đến tâm thế các cộng đồng thiểu số phía nam cao nguyên Đông Dương lẫn các vương quốc Khơ Me, Lào.
Ngày nay, dòng nước từ hồ Ayun Hạ đã mang lại những mùa vụ no đủ cho vùng đất Cheo Reo, nhưng trong sâu thẳm tâm hồn cư dân bản địa, niềm tin về quyền năng thần Gươm và các vua Lửa vẫn chưa bao giờ phai nhạt.
Đó không chỉ là một tín ngưỡng cầu mưa, cầu cho mưa thuận gió hòa, mà còn là biểu tượng của khát vọng hạnh phúc, sự bình yên và sức sống bền bỉ của cộng đồng người Gia Rai. Chính đức tin ấy đã góp phần làm cho thung lũng Cheo Reo thêm phần huyền ảo, khiến miền đất này mãi là một trong những điểm sáng độc đáo trên bản đồ văn hóa Tây Nguyên.
Dẫu cho thời gian đã phủ rêu phong lên những ngọn núi đá thiêng, dẫu cho thanh gươm thần không còn chế ngự được thiên tai như trong chuyện kể xưa, thì ở Cheo Reo, đức tin ấy vẫn chưa từng lụi tắt. Trong nỗi khát khao muôn thuở của người Gia Rai, khát khao mưa thuận gió hòa, mùa màng no đủ, hình bóng vua Lửa vẫn còn ngự trị như một ánh lửa âm ỉ trong sâu thẳm tâm hồn.
.jpg "Văn hóa làng ở Trường Sơn - Tây Nguyên")
