Động tác chèo thuyền rập ràng, dứt khoát. Xướng theo lời hô của Tổng, những con trạo đáp lại bằng giọng điệu khỏe khoắn. Lễ Cầu ngư mang đậm sắc thái làng biển, được ghi dấu bằng điệu bả trạo từ bao đời nay.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Tôn Thất Hướng chia sẻ, ở miền biển Thăng Bình, hát bả trạo trong lễ Cầu ngư thường được mở đầu bằng màn rước linh ông và hò đưa linh do các ông Tổng xướng, con trạo hát theo điệu hò và thể hiện động tác chèo thuyền rập ràng theo giai điệu.
Một đội bả trạo gồm đội chèo từ 18 đến 20 người hoặc có khi nhiều hơn nữa, nhưng phải là số chẵn và hoàn toàn là nam giới, đầu chít khăn đỏ, mặc áo trắng, thắt lưng đỏ, đi chân đất, tay cầm mái dầm, được diễn xướng tập thể trên cạn, dưới sự chỉ huy của 4 ông tổng.
Tổng lái là người chỉ huy con thuyền, mặc lễ phục cổ truyền áo dài đen, quần dài trắng. Tổng mũi, còn gọi là Tổng tiền, mặc lễ phục cổ truyền như tổng lái, tay cầm cặp sênh tiền để điều khiển. Tổng khậu (còn gọi là Tổng hậu) chuyên lo việc hậu cần, mặc áo ba màu. Tổng thương, chuyên lo việc buôn bán, trao đổi hàng hóa, mặc quần cộc tay cầm gàu tát nước.
Đó là phần hồn của trang phục bả trạo, là “áo mão của sóng biển” đã cùng cư dân miền duyên hải đi qua biết bao mùa cá bạc, mùa gió chướng và mùa lễ hội.
Nghệ nhân ở các đội bả trạo thường nhớ rất rõ bộ áo nào từng được mặc trong năm làng đón ghe thắng lớn, chiếc mão nào từng theo đoàn đi dự liên hoan dân gian cấp tỉnh hay mái chèo nào đã hiện diện trong những mùa lễ cầu ngư đông vui nhất.
Ông Cao Văn Nhứt, giữ vị trí Tổng khoang của đội hình hát bả trạo tại lễ hội Cầu ngư phường Hội An Đông nói, khác với thường ngày, khi khoác chiếc áo bả trạo với sắc màu của lễ nghi, thì tự khắc phải khiêm cung trang trọng trong từng nhịp chân.
Trang phục của các tổng và con trạo thường mang những sắc đậm như đỏ, vàng, xanh hay có cả trắng. Màu đỏ tượng trưng cho cát tường, may mắn và sức mạnh. Màu vàng gợi sự linh thiêng, tôn kính đối với thần Nam Hải. Màu xanh mang hơi thở biển cả. Trong khi đó, màu trắng gợi sự thanh sạch của không gian tế lễ.
Chiếc khăn đóng hoặc mão đội đầu cũng là điểm nhận diện quan trọng. Nó mang dấu ấn của các loại hình diễn xướng cổ truyền nhưng đã được điều chỉnh để phù hợp với không gian làng biển. Đây cũng là những trang phục thể hiện khí chất của những người đang thực hiện nghi lễ thiêng liêng trước biển cả. Đặc biệt, biểu tượng tiêu biểu nhất của bả trạo là mái chèo.
Trong nhiều loại hình diễn xướng dân gian, đạo cụ chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Nhưng với bả trạo, mái chèo gần như trở thành nhân vật chính. Từng mái chèo được sơn sửa cẩn thận trước mùa lễ hội. Có nơi còn vẽ thêm họa tiết hoặc gắn tua màu để tăng tính trang trọng.
Động tác chèo thuyền trong lễ hội cầu ngư của các con tạo trở thành biểu tượng của hành trình ra khơi. Những động tác nâng chèo, hạ chèo, chống chèo hay dựng chèo đều tái hiện sinh động cuộc sống của cư dân miền biển. Đội hình bả trạo lúc này giống như một con thuyền lớn đang vượt sóng. Những mái chèo đồng loạt chuyển động tạo nên cảm giác nhấp nhô như sóng biển. Nếu thiếu mái chèo, bả trạo sẽ mất đi phần hồn quan trọng nhất.
Nghệ nhân Cao Văn Nhứt nói, mỗi dịp lễ Cầu ngư, đội biểu diễn chèo nghinh thần tới hơn hai tiếng đồng hồ. Đội bả trạo xếp theo đội hình như một chiếc thuyền. Dẫn dầu đoàn chèo hát bả trạo trên chiếc thuyền rồng là Tổng mũi, tiếp đến là Tổng thương và Tổng lái sau cùng, còn bạn chèo thì sắp hai hàng ngăn nắp phía sau Tổng mũi.
Sau khi hàng ngũ đã chỉnh tề, vị chủ xướng ra lệnh bắt đầu thì tiếng trống, tiếng chiêng vang lên rộn rã báo hiệu cuộc diễn xướng bắt đầu. Lúc này Tổng mũi bắt đầu hô to: Bớ bả trạo, lập tức các bạn chèo đồng thanh hô: Dạ, lúc này Tổng mũi mở đầu phần hát bả trạo.
Theo nhà nghiên cứu Tôn Thất Hướng, hiện các bài hát múa bả trạo được xây dựng theo một mô hình, trình thức tương đối chặt chẽ, còn phần lời thì có những thay đổi, gia giảm cho phù hợp với kỳ cúng, quy mô và bối cảnh xã hội.
* * *
Các nhà nghiên cứu văn hóa nhận định, những hình thái diễn xướng dân gian, hát hò khoan, nhân ngãi, hát bả trạo, bài chòi, tri thức dân gian làng biển... giờ chỉ còn người lớn tuổi sở hữu. Khi lớp người này mất đi, mọi giá trị sẽ phai pha dần. Ký ức cộng đồng hay thậm chí là nền văn hóa biển đã tồn tại bao đời, cần rất nhiều nỗ lực để gìn giữ.
